Đọc sách cùng Tình Ca · Morgan Housel
Tâm lý học về tiền
Cách ta cư xử với tiền quan trọng hơn ta biết bao nhiêu về tiền.
Có một sự thật rất kỳ lạ về tiền mà trường học không bao giờ dạy bạn. Đó là, hai người có cùng mức lương, cùng tuổi, cùng xuất phát điểm, sau mười năm có thể có số tiền chênh nhau hàng tỷ đồng. Và điều khiến họ khác nhau không phải là IQ, không phải là bằng cấp, không phải là công việc. Nó là một thứ vô hình hơn rất nhiều, đó là cách mỗi người nghĩ về tiền trong đầu mình.
Bạn có bao giờ tự hỏi, vì sao có những người rất giỏi kiếm tiền nhưng cả đời không bao giờ cảm thấy đủ. Vì sao có những người lương trung bình nhưng năm mươi tuổi đã có thể nghỉ hưu nhẹ nhàng. Vì sao có những người giàu tỷ phú vẫn ngủ không ngon giấc, trong khi có những người thu nhập bình thường lại có một đời sống tinh thần giàu có. Câu trả lời không nằm trong sách dạy đầu tư. Nó nằm trong một cuốn sách rất khác, tên là Tâm Lý Học Về Tiền, của Morgan Housel.
Morgan Housel không phải là một giáo sư kinh tế. Ông không phải là một CEO tỷ phú. Ông là một nhà báo tài chính đã dành hơn mười năm viết về tiền cho tạp chí The Wall Street Journal và quỹ đầu tư Collaborative Fund. Nhưng điều khiến ông đặc biệt là, ông không viết về tiền như một môn khoa học. Ông viết về tiền như một câu chuyện con người.
Tâm Lý Học Về Tiền được xuất bản năm 2020, đúng vào giai đoạn cả thế giới đang rung chuyển vì đại dịch, khi mà ai cũng bắt đầu nhìn lại mối quan hệ của mình với công việc, với tích lũy, với tương lai. Cuốn sách có dáng vẻ rất khiêm tốn, hơn hai trăm trang, chia thành mười chín chương ngắn, mỗi chương gần như một câu chuyện nhỏ độc lập. Không có công thức. Không có biểu đồ phức tạp. Chỉ là những quan sát đời thường được viết lại bằng một giọng rất tỉnh táo.
Vậy mà cuốn sách ấy đã bán hơn bốn triệu bản trên toàn thế giới, được dịch ra hơn năm mươi thứ tiếng, và được xem là một trong những cuốn sách về tiền đáng đọc nhất của thế kỷ hai mươi mốt. Bill Gates trích dẫn. Charlie Munger khen. Và điều kỳ lạ là, những người không hề quan tâm đến đầu tư vẫn đọc cuốn sách này như đọc một cuốn triết học, vì Housel đã chạm được vào một điều mà rất ít ai dám nói thẳng, rằng tiền không phải là một vấn đề toán học. Tiền là một tấm gương soi con người bạn.
Bài học đầu tiên của Housel, và có lẽ là bài học đảo ngược nhất. Ông nói, không ai là điên cả. Khi bạn nhìn người khác tiêu tiền theo một cách bạn không hiểu nổi, phản ứng đầu tiên của bạn thường là, sao họ có thể mua cái đó, sao họ có thể tiết kiệm một cách cực đoan như vậy, sao họ có thể liều lĩnh như thế. Housel nói, hãy dừng lại và nhớ một điều, mỗi người đang chơi một trò chơi khác nhau với tiền, và trò chơi của họ được quyết định bởi cả một tuổi thơ, một nền kinh tế, một nỗi sợ mà bạn chưa bao giờ sống qua.
Một người lớn lên trong chiến tranh nhìn tiền khác một người lớn lên trong thời bình. Một người từng thấy cha mẹ mất hết vì vỡ nợ sẽ không bao giờ dám vay, dù vay là đúng. Một người sinh ra trong một thời kỳ thị trường tăng sẽ dũng cảm với đầu tư theo cách mà một người sinh ra trong thời kỳ suy thoái không thể nào bắt chước. Không ai điên cả. Mỗi người đang trả lời cho một quá khứ mà bạn không nhìn thấy.
Bài học thứ hai là về vai trò của may mắn và rủi ro. Housel kể một câu chuyện nhỏ. Ở một ngôi trường trung học Mỹ, có hai cậu bé rất thân nhau, học giỏi như nhau, có gia đình giống nhau, tốt nghiệp cùng năm. Cậu thứ nhất vào được Harvard vì người bạn của gia đình giới thiệu, cậu thứ hai bị từ chối dù hồ sơ tương đương, chỉ vì năm đó Harvard nhận ít hơn bình thường hai mươi phần trăm. Hai mươi năm sau, cậu thứ nhất trở thành CEO, cậu thứ hai thất nghiệp sau ba lần mất việc liên tiếp. Housel hỏi, phần nào trong thành công của người thứ nhất là do giỏi, và phần nào là do may. Và phần nào trong thất bại của người thứ hai là do kém, và phần nào là do xui.
Bài học ở đây không phải là thôi không cố gắng nữa. Bài học là, hãy khiêm tốn với thành công của mình, và tử tế với thất bại của người khác. Vì cả hai đều bị ảnh hưởng bởi những thứ ngoài tầm kiểm soát lớn hơn chúng ta nghĩ rất nhiều.
Bài học thứ ba là bài học về đủ. Housel kể về một người đàn ông tên Rajat Gupta, một người từ nghèo khó Ấn Độ vươn lên thành CEO của tập đoàn tư vấn danh giá nhất thế giới McKinsey. Ông ấy có một trăm triệu đô. Một trăm triệu đô, tức là ông ấy đã thắng trò chơi cuộc đời theo bất cứ tiêu chuẩn nào. Nhưng Gupta vẫn muốn hơn. Ông tham gia vào các phi vụ đầu tư mờ ám để trở thành tỷ phú, bị bắt, bị tịch thu tài sản, và vào tù.
Housel nói, không có kỹ năng tài chính nào quan trọng bằng biết đủ. Ông định nghĩa đủ không phải là ít, không phải là an phận, mà là biết được điểm dừng hợp lý của chính mình. Vì khi bạn không biết đủ, bạn sẽ liều những thứ bạn có, và cần, cho những thứ bạn không có, và không cần. Đó là cách một trăm triệu đô trở thành số không. Đó là cách một sự nghiệp lẫy lừng kết thúc sau song sắt. Và đó cũng là cách rất nhiều người bình thường đánh mất hạnh phúc hiện tại để đuổi theo một con số mà khi đạt được họ sẽ lại thấy thiếu.
Bài học thứ tư là bài học về thời gian, và đây là bài học có thể thay đổi hoàn toàn cách bạn nghĩ về đầu tư. Housel nói, tài sản lớn nhất trong đầu tư không phải là chỉ số IQ, không phải là chiến lược, không phải là thông tin nội bộ. Nó là thời gian. Warren Buffett có gia tài khoảng một trăm tỷ đô la. Nhưng một sự thật ít ai để ý là, chín mươi chín phần trăm tài sản ấy đến sau khi ông năm mươi tuổi. Không phải vì ông đột nhiên giỏi hơn. Mà vì đến lúc đó, lãi kép bắt đầu vận hành với tốc độ khổng lồ.
Housel gọi đó là sức mạnh kỳ diệu của sự không làm gì cả, hay nói chính xác hơn, của việc cứ để yên cho tiền làm việc. Phần lớn chúng ta thua không phải vì không biết đầu tư. Chúng ta thua vì không đủ kiên nhẫn. Chúng ta bán khi thị trường giảm. Chúng ta nhảy vào khi có tin đồn. Chúng ta không cho thời gian một cơ hội để làm phép lạ của nó. Và mười năm, hai mươi năm trôi qua, chúng ta vẫn đang chạy vòng quanh chỗ bắt đầu.
Bài học thứ năm, bài học cuối cùng, và cũng là bài học sâu nhất của cả cuốn sách. Giá trị thật sự của tiền là gì. Housel nói, không phải là mua một chiếc xe đẹp. Không phải là khoe một ngôi nhà lớn. Giá trị thật sự của tiền, chỉ có một, đó là quyền kiểm soát thời gian của bạn. Tiền cho phép bạn không phải làm việc bạn không thích, không phải trả lời những cuộc gọi bạn không muốn, không phải gặp những người bạn không kính trọng. Tiền cho phép bạn thức dậy mỗi sáng và hỏi, hôm nay tôi muốn làm gì.
Housel nói, nếu bạn dùng tiền chỉ để mua sự ngưỡng mộ của người khác, bạn sẽ không bao giờ đủ. Vì sự ngưỡng mộ không thuộc về bạn. Nó là một thứ bạn phải liên tục mua lại. Nhưng nếu bạn dùng tiền để mua thời gian và sự tự do, bạn sẽ biết đủ, vì cả hai thứ đó không thể bị ai lấy đi.
Vậy từ hôm nay, từ tuần này, bạn có thể làm gì để bắt đầu có một mối quan hệ khác với tiền. Housel không đưa ra một kế hoạch tài chính cụ thể, vì ông nói, kế hoạch nào cũng phụ thuộc vào hoàn cảnh riêng của bạn. Nhưng ông gợi ý bốn điều rất đơn giản mà ai cũng có thể bắt đầu ngay.
Điều thứ nhất. Định nghĩa con số đủ của riêng bạn. Không phải con số đủ của người hàng xóm. Không phải con số đủ mà xã hội gán cho bạn. Là con số đủ của chính bạn, dựa trên cuộc sống bạn thật sự muốn sống. Hãy ngồi xuống một tối yên tĩnh và viết ra. Nếu mỗi tháng tôi có đủ tiền để làm ba việc tôi yêu, với ba người tôi thương, mà không phải lo lắng, thì số tiền đó là bao nhiêu. Khi bạn có một con số đủ, bạn sẽ không còn chạy một đường đua không có đích nữa.
Điều thứ hai. Tách ý thức của bạn ra khỏi ý kiến của người khác về tiền bạn tiêu. Lần tới khi bạn sắp mua một thứ đắt chỉ vì nó sẽ khiến người khác nhìn bạn khác đi, hãy dừng lại và hỏi một câu. Nếu không ai trên đời nhìn thấy tôi có cái này, tôi có còn muốn nó không. Nếu câu trả lời là không, thì thứ bạn đang mua không phải là cái đồ đó, bạn đang mua sự ngưỡng mộ của một người mà có thể chẳng nhớ đến bạn một tuần sau.
Điều thứ ba. Ưu tiên thời gian hơn tài sản. Mỗi khi bạn có một lựa chọn tài chính, thay vì hỏi cái này có giúp tôi kiếm nhiều hơn không, hãy hỏi cái này có mua thêm cho tôi một chút tự do thời gian không. Đôi khi một công việc lương thấp hơn nhưng linh hoạt hơn có giá trị hơn một công việc lương cao nhưng cướp đi mọi buổi tối của bạn. Housel nói, đó mới là cách dùng tiền khôn ngoan nhất.
Điều thứ tư, và có lẽ là quan trọng nhất với những ai đang bắt đầu. Đừng tìm cách thắng thị trường, hãy tìm cách không bị loại khỏi thị trường. Nghĩa là, hãy đầu tư một cách đủ thận trọng để bạn có thể tiếp tục đầu tư trong hai mươi, ba mươi, bốn mươi năm nữa. Thời gian là người đồng đội lớn nhất của bạn, nhưng chỉ khi bạn còn đang trong cuộc chơi. Mỗi lần bạn mạo hiểm quá đà, bạn không chỉ mất tiền, bạn mất thời gian bạn đã có thể cho phép lãi kép vận hành.