Đạp Xe Kể Sài Gòn · Tập 36

Tám Mươi Hai Tấm Bia Trên Lưng Rùa, Ông Thầy Bỏ Quan Về Dạy Học Và Cái Nghiên Mực Hóa Thành Đầm – Ngọn Đèn Của Thầy

Văn Miếu – Quốc Tử Giám, 58 phố Quốc Tử Giám, Đống Đa, Hà Nội

Chào bạn. Rời Hoàng thành, Vương đạp xuống đường Điện Biên Phủ, rẽ qua phố Nguyễn Thái Học, rồi tới một bức tường dài có hàng cây cổ thụ. Dừng xe trước cái cổng tam quan, Vương ngó vô. Đây là Văn Miếu – Quốc Tử Giám, chặng cuối của Tuyến Năm.

Theo trang thông tin của Văn Miếu – Quốc Tử Giám, Văn Miếu được xây năm một nghìn không trăm bảy mươi, đời nhà Lý. Sáu năm sau, năm một nghìn không trăm bảy mươi sáu, Quốc Tử Giám được lập ra, người ta hay gọi là trường đại học đầu tiên của nước mình. Theo Wikipedia, khu di tích chia làm năm lớp sân, đi từ ngoài vô trong. Cái gác nhỏ có cửa sổ tròn mà bạn hay thấy trong hình, kêu là Khuê Văn Các, theo Wikipedia thì được dựng năm một nghìn tám trăm lẻ năm.

Đi vô thêm một đỗi là thấy mấy hàng bia đá, mỗi tấm đặt trên lưng một con rùa đá. Theo báo Tuổi Trẻ dẫn Thông tấn xã Việt Nam, ở đây có tám mươi hai tấm bia, ứng với tám mươi hai khoa thi tiến sĩ, từ năm một nghìn bốn trăm bốn mươi hai tới năm một nghìn bảy trăm bảy mươi chín. Tấm bia đầu tiên được dựng năm một nghìn bốn trăm tám mươi bốn, tấm cuối cùng năm một nghìn bảy trăm tám mươi.

Số người có tên trên bia thì hai nguồn ghi hơi khác nhau. Báo Tuổi Trẻ ghi một nghìn ba trăm lẻ bốn người. Wikipedia ghi một nghìn ba trăm lẻ bảy. Wikipedia còn ghi hồi đầu có tới một trăm mười sáu tấm, giờ còn tám mươi hai.

Theo báo Tuổi Trẻ, ngày chín tháng ba năm hai nghìn mười, ở Macao, bia tiến sĩ được ủy ban khu vực châu Á – Thái Bình Dương của chương trình Ký ức thế giới công nhận. Trang thông tin Văn Miếu thì ghi năm hai nghìn mười một, UNESCO công nhận bia là Di sản tư liệu thế giới. Tới năm hai nghìn mười lăm, tám mươi hai tấm bia được công nhận là bảo vật quốc gia.

Mà sáng nay Vương không kể chuyện những người có tên trên bia. Vương kể chuyện một ông thầy.

Theo báo Nhân Dân, thầy Chu Văn An sinh năm một nghìn hai trăm chín mươi hai, ở làng Văn, xã Thanh Liệt, huyện Thanh Trì, Hà Nội. Báo Sài Gòn Giải Phóng thì ghi làng Quang Liệt. Thầy mở một ngôi trường tên Huỳnh Cung, dạy học trò.

Theo báo Sài Gòn Giải Phóng, thầy dạy cho mọi người, không phân biệt giàu nghèo, và đề cao chuyện học phải đi đôi với hành. Theo trang thông tin Văn Miếu, từ năm một nghìn ba trăm mười bốn tới năm một nghìn ba trăm hai mươi chín, thầy được mời về kinh làm Tư nghiệp Quốc Tử Giám, tức là người trông coi việc học, ngay ở chỗ Vương đang đứng.

Có một chuyện dân gian mà báo Nhân Dân kể lại, Vương thích lắm. Hai người học trò của thầy, ông Phạm Sư Mạnh và ông Lê Quát, sau này đều làm quan to. Vậy mà mỗi lần về thăm thầy, hai ông vẫn xuống ngựa từ đầu làng, đi chân đất tới nhà thầy.

Bạn thử hình dung coi. Hai ông quan, áo mũ chỉnh tề, dắt ngựa đi bộ cả một khúc đường làng, chân không, chỉ để tới chào thầy.

Rồi tới chuyện làm nên tiếng của thầy. Theo báo Nhân Dân, dưới đời vua Trần Dụ Tông, thầy dâng một tờ sớ, kêu là Thất trảm sớ, xin trừng trị bảy kẻ nịnh thần. Tờ sớ không được trả lời. Vậy là thầy từ quan, về núi Chí Linh, tiếp tục dạy học.

Vương nghĩ hoài cái chỗ này. Thầy không làm ồn. Nói điều mình thấy là đúng, người ta không nghe, thì thầy về. Mà về là về với học trò, chứ không về để nghỉ.

Còn có một truyền thuyết nữa, cũng theo báo Nhân Dân, kêu là sự tích Đầm Mực. Chuyện kể có một người học trò của thầy đã tung cái nghiên mực lên trời để làm mưa. Mưa rơi xuống, đọng lại thành một cái đầm lớn, nước đen như mực, nên dân kêu là đầm Mực.

Bạn biết không, nghe tới cái nghiên mực đó, Vương nhớ lại ngày đầu tiên của tuyến này. Vương mở Tuyến Năm ở Hồ Gươm, với cây bút đá viết lên trời xanh và cái nghiên đá trên Đài Nghiên của ông Nguyễn Văn Siêu. Giờ kết tuyến, lại gặp một cái nghiên mực khác, của học trò thầy Chu, tung lên trời làm mưa.

Theo báo Nhân Dân, thầy mất năm một nghìn ba trăm bảy mươi. Thầy được phối thờ ở Văn Miếu, được tôn là Vạn thế sư biểu, nghĩa là người thầy của muôn đời. Cuối năm hai nghìn mười chín, UNESCO đã chọn dịp sáu trăm năm mươi năm ngày mất của thầy, vào năm hai nghìn hai mươi, để cùng tôn vinh. Theo Wikipedia, tượng thầy đặt ở tầng dưới của tòa nhà phía sau, còn bàn thờ thầy ở các dãy nhà hai bên sân thứ tư.

Tám tập ở Hà Nội, Vương đi từ Tháp Bút bên Hồ Gươm, qua Nhà thờ Lớn, phố Hàng Bạc, chợ Đồng Xuân, cầu Long Biên, con đê Cổ Ngư bên chùa Trấn Quốc, mấy cái hố khảo cổ ở Hoàng thành, rồi tới đây. Một người Sài Gòn ra Hà Nội, đi một vòng mới thấy mỗi góc phố đều có người đứng sau. Ông đồ, người thợ, ông ngư phủ, nhà khảo cổ, và một ông thầy.

Nếu bạn có dịp ra Hà Nội, ghé Văn Miếu buổi sáng sớm. Đi qua năm lớp sân, ngó tám mươi hai tấm bia. Rồi vô sân thứ tư cúi chào thầy Chu, nhớ tới hai ông quan đi chân đất về thăm thầy.

Bạn có nhớ một người thầy, một người cô nào mà tới giờ bạn vẫn muốn về thăm không? Kể cho Vương nghe với nghen.

Những điều Vương kể về Văn Miếu và thầy Chu Văn An hôm nay, mình lấy từ trang thông tin của Văn Miếu – Quốc Tử Giám, báo Tuổi Trẻ dẫn Thông tấn xã Việt Nam, báo Nhân Dân, báo Sài Gòn Giải Phóng và Wikipedia.