Đạp Xe Kể Sài Gòn · Tập 35

Những Cái Giếng Dưới Lòng Đất, Mảnh Ngói Lá Đề Và Những Nhà Khảo Cổ Nói "Mới Chỉ Là Bước Đầu" – Đất Còn Giữ Giùm

Khu khảo cổ 18 Hoàng Diệu và Hoàng thành Thăng Long, 19C Hoàng Diệu, Ba Đình, Hà Nội

Chào bạn. Rời Hồ Tây, Vương đạp về phía Quán Thánh, rẽ qua phố Phan Đình Phùng rợp bóng cây, rồi xuống phố Hoàng Diệu. Tới đây là phải đi chậm, vì hai bên toàn là tường cao, cổng lớn. Vương dừng trước cổng khu di tích Hoàng thành Thăng Long. Bên kia đường, ở số mười tám Hoàng Diệu, có một khu đất rộng, phía trên che mái, phía dưới là những cái hố khai quật sâu hoắm.

Sáng nay Vương không kể chuyện vua chúa. Vương kể chuyện những người đứng bên mấy cái hố đất đó.

Theo báo Người Lao Động, cuối năm hai nghìn lẻ hai, ở số mười tám Hoàng Diệu bắt đầu một cuộc khai quật quy mô lớn. Chuyên trang của báo Nhân Dân, theo tư liệu của Trung tâm Bảo tồn Di sản Thăng Long - Hà Nội, gọi đó là cuộc khai quật khảo cổ học lớn nhất Việt Nam. Tới tháng mười hai năm hai nghìn lẻ chín, tổng diện tích đào lên là ba mươi ba nghìn mét vuông. Số di vật tìm được, trang này ghi là hàng triệu.

Người chủ trì nhiều cuộc khai quật lớn ở đây, theo báo Người Lao Động, là phó giáo sư Tống Trung Tín. Theo báo Văn Hóa, ông từng làm Viện trưởng Viện Khảo cổ học, và từ năm một nghìn chín trăm chín mươi tám, ông dẫn đầu hầu hết các cuộc khai quật ở khu trung tâm Hà Nội.

Bạn thử hình dung coi. Ngày này qua ngày khác, người ta cạo từng lớp đất mỏng, bằng bay, bằng chổi, bằng tay. Mỗi lớp đất là một thời.

Dưới đất có gì? Theo báo Người Lao Động, riêng thời Lý, người ta tìm ra bảy mươi chín dấu tích nền móng cung điện, lầu gác, tường vây, đường đi, có bảy cái giếng nước, mười lăm cái cống thoát nước. Thời Trần thì hơn ba chục dấu tích kiến trúc, hai giếng nước, mười cái cống. Theo chuyên trang của báo Nhân Dân, còn có ngói thời Lê tráng men vàng, men xanh, trang trí hình rồng, dùng lợp mái cung điện.

Vương đọc tới mấy cái giếng nước mà thấy gần gũi lạ. Cung điện thì xa mình quá. Mà cái giếng thì ai cũng hiểu. Mấy trăm năm trước, cũng có người cúi xuống thả gàu, kéo nước lên ở đúng chỗ này.

Năm hai nghìn mười, khu di tích được UNESCO ghi danh là Di sản văn hóa thế giới. Ngày ghi danh thì hai nguồn ghi lệch một ngày. Wikipedia ghi ngày ba mươi mốt tháng bảy, ở phiên họp bên Brazil. Báo Người Lao Động ghi ngày một tháng tám, có lẽ do lệch múi giờ. Vương để cả hai.

Ông Christian Manhart, Trưởng đại diện Văn phòng UNESCO ở Việt Nam, theo báo Người Lao Động, có nói: "Hiếm có di sản nào trên thế giới thể hiện tính liên tục lâu dài như Khu di tích Trung tâm Hoàng thành Thăng Long."

Rồi tới người thứ hai. Đào lên thì mới thấy nền móng, thấy chân cột, thấy mảnh ngói. Còn cái cung điện ngày xưa cao bao nhiêu, mái cong ra sao, thì đất không nói.

Theo trang Nhịp sống Hà Nội của báo Hà Nội Mới, Viện Nghiên cứu Kinh thành, do phó giáo sư Bùi Minh Trí làm viện trưởng, đã bỏ ra từ năm hai nghìn lẻ chín tới năm hai nghìn mười sáu để giải mã hình dáng cung điện thời Lý. Họ dựa vào bốn nguồn: kết quả khảo cổ, mấy cái mô hình kiến trúc tìm được, chữ khắc trên hiện vật, và so sánh với cung điện cổ ở Trung Quốc, Nhật Bản, Hàn Quốc.

Cái chìa khóa, theo bài báo, là một bộ phận kêu là đấu củng, tức mấy khối gỗ đỡ mái, xếp chồng lên nhau. Giải mã được đấu củng, thì mới biết được cái mái nó nằm ra sao. Và trên mái là những viên ngói ống có trang trí hình lá đề.

Ông Bùi Minh Trí nói một câu mà Vương thấy rất thiệt thà: "Để giải mã được hình thái kiến trúc cung điện thời Lý, nếu chỉ dựa vào kết quả của các cuộc khai quật thì chưa đủ."

Bảy năm, chỉ để vẽ lại một cái mái nhà. Vương nghe mà nể.

Còn có một chuyện nữa Vương thích. Theo báo Văn Hóa, ông Tống Trung Tín với các đồng nghiệp làm một cuốn sách gần sáu trăm trang về bằng chứng khảo cổ của Thăng Long. Trong đó, có những điều người ta tưởng chắc rồi mà phải sửa lại. Ví dụ cái cổng Đoan Môn, trước tưởng là thế kỷ mười lăm, khảo cổ mới cho thấy là thế kỷ mười bảy. Làm khoa học mà chịu sửa lại điều mình tưởng đã chắc, Vương thấy vậy mới đáng tin.

Theo báo Văn Hóa, các nhà nghiên cứu còn so cái khu này với Pompeii bên Ý, với Nara bên Nhật, những chỗ người ta đào cả trăm năm chưa xong. Và ông Tín nói một câu ngắn: "Tất cả mới chỉ là bước đầu!"

Vương đứng ngó xuống mấy lớp nền móng mà nghĩ. Mình hay nghĩ quá khứ là chuyện đã xong. Mà ở đây, quá khứ còn đang được đọc, từng chút một. Đất giữ giùm mình bao nhiêu năm, giờ có người ngồi kiên nhẫn đọc lại.

Nếu bạn có dịp ra Hà Nội, ghé khu khảo cổ mười tám Hoàng Diệu. Đứng bên mấy cái hố đất, tìm thử một cái giếng nước. Nhớ tới những người đã cạo từng lớp đất, và một nhà khảo cổ nói rằng mọi thứ mới chỉ là bước đầu.

Trong nhà bạn có món đồ cũ nào của ông bà mà bạn chưa biết hết chuyện của nó không? Một cái bình, một tấm ảnh, một cái rương? Kể cho Vương nghe với nghen.

Những điều Vương kể về khu khảo cổ Hoàng thành Thăng Long hôm nay, mình lấy từ báo Người Lao Động, chuyên trang của báo Nhân Dân, trang Nhịp sống Hà Nội của báo Hà Nội Mới, báo Văn Hóa và Wikipedia.