Đạp Xe Kể Sài Gòn · Tập 33

Ba Nghìn Người Thợ Tán Đinh, Cây Cầu Không Phải Của Eiffel Và Tấm Biển Tên Hãng Còn Gắn Trên Thép – Những Cây Đinh Nhỏ

Cầu Long Biên, lối lên từ phố Trần Nhật Duật, Hoàn Kiếm, Hà Nội

Chào bạn. Rời chợ Đồng Xuân, Vương đạp ra phía bờ sông, tới phố Trần Nhật Duật, rồi dắt xe theo lối lên cầu. Lên tới nơi thì gió sông thổi lồng lộng. Hai bên là những giàn thép màu nâu sẫm, đan chéo nhau, chạy dài một mạch qua bên kia sông Hồng. Ở giữa là đường ray xe lửa. Đây là cầu Long Biên.

Người Sài Gòn mình quen cầu bê tông, cầu dây văng. Còn cây cầu này là một bộ xương thép, đinh tán lỗ chỗ, ngó là biết nó già lắm rồi. Sáng nay Vương kể chuyện những người đã làm ra bộ xương đó. Và chuyện một cái tên mà nhiều người gắn nhầm cho nó.

Theo nhà văn Nguyễn Ngọc Tiến viết trên báo Hà Nội Mới, cầu khởi công ngày mười hai tháng chín năm một nghìn tám trăm chín mươi tám, khánh thành ngày hai mươi tám tháng hai năm một nghìn chín trăm lẻ hai. Báo VietNamNet thì ghi khởi công năm một nghìn tám trăm chín mươi chín. Wikipedia cũng ghi xây từ năm chín mươi chín tới năm một nghìn chín trăm lẻ hai, và thông xe năm một nghìn chín trăm lẻ ba. Mấy cái mốc lệch nhau chút ít, Vương để hết cho bạn.

Theo báo Hà Nội Mới, phần cầu sắt dài một nghìn sáu trăm tám mươi hai mét, tính luôn cầu dẫn thì chừng hai nghìn năm trăm mét. Wikipedia thì ghi cả cây cầu dài hai nghìn hai trăm chín mươi mét. Cầu có mười chín nhịp, đặt trên hai mươi cái trụ, có trụ cắm sâu hơn ba mươi mét dưới mặt nước mùa cạn. Theo bài báo, người ta dùng chừng ba mươi nghìn mét khối đá. Chừng ba phần tư vật liệu lấy trong nước: gỗ lim ở Thanh Hóa, vôi ở Huế, xi măng ở Hải Phòng. Lúc khánh thành, cây cầu được coi là dài thứ hai thế giới, chỉ sau cầu Brooklyn bên Mỹ.

Cầu mang tên ông Toàn quyền Paul Doumer. Mà dân mình thì kêu theo cách của mình: cầu Long Biên, có người kêu là cầu Sông Cái.

Giờ tới phần Vương muốn kể kỹ. Những người thợ.

Theo báo Hà Nội Mới, lúc đầu nhà thầu thuê ít thợ Việt, chủ yếu dùng thợ người Hoa. Rồi các đốc công, các kỹ sư để ý thấy thợ Việt sức có yếu hơn, mà rất khéo tay. Dần dần thợ Việt thay phần lớn thợ người Hoa trong cái việc tán đinh. Tới khi làm móng trụ dưới nước sâu, thợ Việt cũng được chọn, mà mỗi ca chỉ được làm tối đa bốn tiếng. Lúc công trường đông nhất, có chừng ba nghìn người thợ Việt. Wikipedia cũng ghi con số hơn ba nghìn người Việt tham gia làm cầu.

Bạn ngó xuống lan can coi. Mỗi chỗ nối thép là cả chục cái đầu đinh tròn tròn. Cả cây cầu dài hơn một cây số rưỡi, không biết bao nhiêu cái đinh như vậy. Mỗi cái là một lần có bàn tay người thợ tán vô.

Rồi tới chuyện cái tên. Nhiều người vẫn kể rằng cầu Long Biên do ông Eiffel thiết kế, người làm cái tháp Eiffel ở Paris. Nghe cũng hay. Mà có một người đã ngồi lật lại hồ sơ cũ để coi chuyện đó có thiệt không.

Ông là Tim Doling, một nhà nghiên cứu lịch sử, viết trang Historic Vietnam. Trong bài đăng ngày mười tháng mười hai năm hai nghìn hai mươi, ông kể rằng trong tài liệu dạy hướng dẫn viên du lịch ở Hà Nội có ghi cầu do kiến trúc sư người Pháp Ép-phen thiết kế. Rồi ông đi tìm giấy tờ.

Theo ông Doling, năm một nghìn tám trăm chín mươi bảy có một cuộc thi chọn thiết kế cầu. Người thắng là hãng Daydé et Pillé, ở thị trấn Creil bên Pháp. Còn công ty kế thừa của ông Eiffel thì có dự thầu mà trượt. Ông dẫn ra hồi ký của chính ông Paul Doumer in năm một nghìn chín trăm lẻ năm, trong đó có câu, dịch ra là: "Dự án của hãng Daydé et Pillé, ở Creil, đã được chọn." Ông dẫn thêm tờ tạp chí kỹ thuật Le Génie civil năm một nghìn chín trăm lẻ chín, và chỉ ra rằng trên cầu vẫn còn gắn mấy tấm biển ghi tên hãng làm ra nó. Báo Hà Nội Mới cũng ghi rõ hãng Daydé et Pillé trúng thầu thiết kế, chọn kiểu dầm chìa.

Vậy chuyện Eiffel từ đâu ra? Theo ông Doling, có một lý do có thể làm người ta lẫn. Hãng Daydé et Pillé về sau có sáp nhập với Eiffel. Mà chuyện đó xảy ra năm một nghìn chín trăm sáu mươi bốn, hơn sáu chục năm sau khi cây cầu xong.

Vương thích ông Doling ở chỗ ông không cãi bằng miệng. Ông đi tìm giấy, tìm biển tên, rồi để giấy tờ nói.

Mà ngẫm lại, Vương thấy cái chuyện này nó buồn buồn. Người ta tranh nhau coi cái tên ai nằm trên bản vẽ. Còn ba nghìn người thợ đứng trên giàn thép, giữa sông, tán từng cây đinh, thì chẳng ai biết tên.

Gần đây cây cầu đã được sửa nhiều lần. Theo báo Dân Trí, từ ngày hai mươi tám tháng năm năm hai nghìn hai mươi sáu, cầu mở lại cho xe máy, xe thô sơ với người đi bộ đi cả hai chiều, còn tàu hỏa thì vẫn chạy suốt lúc sửa. Cây cầu già mà vẫn còn làm việc mỗi ngày.

Nếu bạn có dịp ra Hà Nội, dắt xe lên cầu Long Biên vào buổi sáng. Đi chậm, ngó mấy cái đầu đinh, tìm thử tấm biển tên hãng. Rồi nhớ rằng câu trả lời cho câu hỏi ai làm ra cây cầu này, có tới ba nghìn cái tên.

Bạn có biết công trình nào mà người làm ra nó không ai nhớ tên không? Một ngôi trường, một con đường, hay căn nhà ông bà mình tự cất? Kể cho Vương nghe với nghen.

Những điều Vương kể về cầu Long Biên hôm nay, mình lấy từ báo Hà Nội Mới, bài của nhà nghiên cứu Tim Doling trên trang Historic Vietnam, báo VietNamNet, báo Dân Trí và Wikipedia.