Đạp Xe Kể Sài Gòn · Tập 32

Cái Chợ Cháy Mấy Ngày Liền, Ba Mặt Tiền Còn Giữ Lại Và Ông Nhạc Sĩ Đưa Tiếng Xẩm Về Chợ – Tiếng Đàn Giữa Chợ

Chợ Đồng Xuân, phố Đồng Xuân, Hoàn Kiếm, Hà Nội

Chào bạn. Rời phố Hàng Bạc, Vương dắt xe ra Hàng Đào, rồi cứ đi thẳng lên phía bắc, qua Hàng Ngang, Hàng Đường. Hết phố thì trước mặt hiện ra một tòa nhà lớn, mặt tiền là ba khối hình tam giác, có những lỗ thông gió nhỏ như tổ ong. Xe ba gác, xe máy chở hàng chạy ra chạy vô. Đây là chợ Đồng Xuân.

Bạn ở Sài Gòn thì có chợ Bến Thành, chợ Lớn. Ở Hà Nội, cái chợ mà người ta hay nhắc nhất là chợ này. Sáng nay Vương kể hai chuyện. Chuyện cái chợ đã cháy rồi đứng dậy. Và chuyện một tiếng hát đã gần tắt rồi được đưa về chợ.

Theo trang Nhịp sống Hà Nội của báo Hà Nội Mới, hồi xưa người ta buôn bán quanh chùa Cầu Đông và đền Bạch Mã, trong khu phố cổ. Năm một nghìn tám trăm tám mươi chín, người Pháp dẹp mấy chỗ đó, dồn cả về khu đất trống ở Đồng Xuân. Báo VnExpress thì kể thêm rằng trước đó chợ họp gần sông Tô Lịch, tới khi sông Tô Lịch với hồ Thái Cực bị lấp thì mới dời về đây.

Ban đầu, theo báo VnExpress, chợ họp ngoài trời, mái lá. Rồi chợ được xây kiên cố, có năm cái vòm cửa, năm dãy nhà, mặt tiền gồm năm khối tam giác có lỗ thông gió hình tổ ong, mái lợp tôn.

Theo trang Nhịp sống Hà Nội, đầu thế kỷ hai mươi, có tàu điện, có cầu Long Biên, có nhà ga, nên chợ Đồng Xuân thành cái chợ lớn nhất thành phố, nổi tiếng khắp miền Bắc.

Rồi tới năm một nghìn chín trăm chín mươi bốn. Theo trang Nhịp sống Hà Nội, từ tối ngày mười bốn tháng bảy năm đó, chợ Đồng Xuân bốc cháy. Tới ngày mười chín tháng bảy, lửa mới được dập tắt hẳn. Gần như toàn bộ gian hàng trong chợ bị thiêu rụi. Báo VnExpress gọi đó là vụ cháy chợ lớn nhất ở Hà Nội. Theo Wikipedia, số hàng hóa mất đi trị giá chừng bốn triệu rưỡi đô la Mỹ.

Một chú thích ảnh trên báo VietnamPlus thì gọi đó là trận cháy lớn kéo dài bốn ngày. Tính từ tối mười bốn tới ngày mười chín, hay tính bốn ngày, thì cũng là mấy ngày liền lửa chưa tắt. Bạn thử nghĩ coi. Mỗi gian hàng là cái chén cơm của một gia đình.

Mà rồi chợ đứng dậy. Theo trang Nhịp sống Hà Nội, chợ được xây lại, lớn hơn, ba tầng, có thang cuốn, có hơn hai nghìn gian hàng. Và người ta giữ lại ba trong năm khối tam giác của cái mặt tiền cũ. Khối đầu với khối cuối thì bỏ, để mở rộng hai con phố hai bên. Ba cái khối mình đang ngó sáng nay, là phần còn lại của cái chợ hơn một trăm năm tuổi.

Rồi tới chuyện thứ hai. Tiếng xẩm.

Theo báo Nhân Dân, khác với chèo hay quan họ, hát xẩm là một nghề để kiếm sống. Người hát xẩm xưa đi hát ở chợ, ở đầu đường, ở bến. Ở Hà Nội còn có một lối riêng kêu là xẩm tàu điện, có từ thời Pháp, khi những chuyến tàu điện chở đông người cho người hát có khách nghe. Rồi xẩm vắng dần, có lúc tưởng như không còn ai hát nữa.

Người đưa tiếng xẩm trở lại là nhạc sĩ Thao Giang. Theo báo Việt Nam News, ông sinh ngày hai mươi hai tháng bảy năm một nghìn chín trăm bốn mươi tám, ở Hà Tây, nay là Hà Nội. Theo báo VnExpress, ông là giảng viên Học viện Âm nhạc Quốc gia. Năm hai nghìn lẻ năm, theo Việt Nam News, ông cùng giáo sư Phạm Minh Khang lập ra Trung tâm phát triển nghệ thuật âm nhạc Việt Nam. Cũng năm đó, theo VnExpress, xẩm được hát lại ở một liên hoan dân ca sau nhiều năm vắng bóng.

Và từ năm hai nghìn lẻ sáu, theo báo Nhân Dân, cứ tối thứ bảy hằng tuần, có một chiếu xẩm được trải ra ở chợ đêm Đồng Xuân. Báo Hà Nội Mới tả chỗ hát là ngay trước cổng chợ, trên con phố chợ đêm Hàng Đào, Đồng Xuân. Ông Thao Giang là chủ nhiệm chương trình. Người dẫn chương trình, anh Nguyễn Quang Long, nói với báo Hà Nội Mới năm hai nghìn lẻ bảy: "Đưa được xẩm trở lại với cuộc sống, được khán giả đón nhận và trân trọng, như vậy là thành công rồi". Trong một bài phỏng vấn trên tạp chí Doanh Nhân Plus, ông kể rằng cứ thứ bảy là người ta tới xem rất đông.

Vương thích cái chỗ chiếu xẩm được trải ra. Xẩm xưa sống ở chợ, ở đường. Thì muốn nó sống lại, phải đem nó về chợ, về đường. Không phải nhốt nó trong nhà hát.

Ông cũng nói một câu mà Vương nhớ hoài: "Hát xẩm thì ai cũng có thể tham gia, ai cũng có thể hát và thấy nội dung gần với mình."

Theo báo VnExpress, ông mất tối ngày hai mươi bốn tháng mười năm hai nghìn hai mươi ba. VnExpress ghi ông thọ bảy mươi lăm tuổi, còn Việt Nam News ghi bảy mươi sáu. Vương để nguyên cả hai.

Vương đứng trước cổng chợ mà nghĩ. Cái chợ này từng cháy mấy ngày liền, rồi dựng lại. Tiếng xẩm từng gần tắt, rồi vang lại ngay trước cổng chợ đó. Hai chuyện mà giống nhau quá.

Nếu bạn có dịp ra Hà Nội, sáng thì ghé chợ Đồng Xuân, ngó ba khối mặt tiền cũ. Còn nếu ở lại tới tối thứ bảy, hỏi thử chiếu xẩm trước cổng chợ còn hát không. Ngồi nghe một bài, nhớ tới ông nhạc sĩ đã đem tiếng hát của người hát rong về lại chỗ của nó.

Bạn có nhớ một tiếng rao, một câu hát ở chợ nào hồi nhỏ không? Kể cho Vương nghe với nghen.

Những điều Vương kể về chợ Đồng Xuân và nhạc sĩ Thao Giang hôm nay, mình lấy từ trang Nhịp sống Hà Nội và báo Hà Nội Mới, báo VnExpress, báo VietnamPlus, báo Nhân Dân, báo Việt Nam News, tạp chí Doanh Nhân Plus và Wikipedia.