Đạp Xe Kể Sài Gòn · Tập 26

Con Đập Vỡ Trong Cơn Bão, Ông Kỹ Sư Làng Thế Lại Và Cái Hồ Hình Lưỡi Liềm Giữa Phố – Giữ Nước Cho Hồ

Hồ Xuân Hương, trung tâm Đà Lạt (Phường 1 cũ)

Chào bạn. Sáng nay rời nhà thờ Con Gà, Vương thả xe xuống dốc. Xuống tới dưới thì trước mặt mở ra một mặt nước rộng, sương còn nằm sát mặt hồ như một lớp khăn mỏng. Đây là hồ Xuân Hương. Người ta hay nói hồ này là trái tim của Đà Lạt.

Theo báo Pháp Luật Việt Nam, nhìn từ trên cao, hồ có hình lưỡi liềm. Bài báo còn nói, trong mấy chục thành phố ở Việt Nam, rất hiếm chỗ nào có một cái hồ nằm ngay giữa trung tâm như vầy.

Mà có một điều nhiều người không để ý. Cái hồ này không phải trời sinh ra. Người ta làm ra nó. Sáng nay Vương đạp chậm một vòng quanh hồ, kể bạn nghe chuyện đó.

Theo Wikipedia, ngày xưa ở đây có con suối Cam Ly chảy ngang. Năm một nghìn chín trăm mười chín, một kỹ sư người Pháp tên Labbé đắp một con đập để chặn dòng suối lại. Ý tưởng là của ông công sứ Cunhac. Nước dâng lên, thành một cái hồ. Báo Pháp Luật Việt Nam cũng ghi hồ khởi sinh từ năm một nghìn chín trăm mười chín. Tới năm một nghìn chín trăm hai mươi ba, theo Wikipedia, người ta đắp thêm một con đập thứ hai, tạo thêm một cái hồ nữa phía dưới.

Người Pháp kêu nó là Grand Lac, nghĩa là Hồ Lớn.

Rồi tới tháng ba năm một nghìn chín trăm ba mươi hai. Theo Wikipedia, một trận bão lớn ập tới, làm vỡ cả hai con đập. Nước trong hồ trôi đi.

Bạn thử hình dung coi. Một thị trấn mới lập trên núi, có được một cái hồ đẹp giữa lòng, rồi một đêm mưa bão, sáng ra chỉ còn bùn với đáy hồ trơ ra.

Ai sẽ đắp lại? Theo Wikipedia, trong hai năm một nghìn chín trăm ba mươi bốn, một nghìn chín trăm ba mươi lăm, một kỹ sư tên Trần Đăng Khoa xây một con đập bằng đá, vững hơn hẳn. Con đập đó tạo ra cái hồ như mình thấy bây giờ. Báo Văn Hóa thì ghi hồ được xây trong năm một nghìn chín trăm ba mươi sáu, xong năm một nghìn chín trăm ba mươi bảy. Hai nguồn lệch nhau chừng một hai năm, Vương ghi cả hai cho bạn.

Giờ Vương kể về ông Trần Đăng Khoa. Theo báo Đại biểu Nhân dân, ông sinh năm một nghìn chín trăm lẻ sáu, ở làng Thế Lại Thượng, huyện Hương Trà, ngoại ô thành phố Huế. Nhà ông nghèo.

Nhà nghèo, mà ông học giỏi. Ông học Trường Cao đẳng Công chính từ năm một nghìn chín trăm hai mươi lăm tới năm một nghìn chín trăm hai mươi tám. Rồi ông học thêm theo lối hàm thụ, tức là học từ xa qua thư, với một trường kỹ sư bên Paris tên Eyrolles. Năm một nghìn chín trăm ba mươi hai, ông đỗ kỹ sư công chính.

Năm một nghìn chín trăm ba mươi hai. Bạn để ý không, đó cũng là năm cơn bão làm vỡ đập hồ Đà Lạt. Cùng một năm, ở chỗ này nước trôi mất, ở chỗ kia một chàng trai làng Thế Lại cầm được tấm bằng kỹ sư. Rồi chừng hai năm sau, chính ông là người đắp lại con đập.

Theo báo Đại biểu Nhân dân, trong danh sách những công trình ông làm trước năm một nghìn chín trăm bốn mươi lăm, có công trình Cam Ly, tức hồ Xuân Hương ở Đà Lạt. Có cả trạm thủy điện Ankroët ở Đà Lạt, hệ thống thủy lợi Phan Rang, Tuy Hòa, đường sá ở Tây Nguyên, hệ thống cấp nước cho mấy thành phố ven biển miền Trung. Sau này ông còn làm nhiều công trình thủy lợi, thủy điện lớn ở ngoài Bắc.

Báo ghi lại một câu ông nói khi nhắc về những năm đó: "Với khối lượng công việc khổng lồ và đa dạng đó đã giúp tôi trưởng thành nhanh chóng về mặt chuyên môn".

Vương thích câu đó. Một người không than việc nhiều, mà coi việc nhiều là chỗ để mình lớn lên.

Rồi tới cái tên. Theo Wikipedia và Đài VOH, năm một nghìn chín trăm năm mươi ba, Hồ Lớn được đổi tên thành hồ Xuân Hương. Mà vì sao lại là Xuân Hương thì chưa ai nói chắc. Có người nói là để nhớ nữ sĩ Hồ Xuân Hương, người viết thơ Nôm nổi tiếng. Có người nói là từ mùi hương của hoa cỏ quanh hồ mỗi mùa xuân. Vương để nguyên cả hai cách hiểu, bạn thích cách nào thì giữ cách đó.

Theo Wikipedia, hồ dài nhất chừng hai cây số, rộng chừng hai mươi lăm héc ta. Theo báo Văn Hóa, năm một nghìn chín trăm tám mươi tám, hồ được công nhận là thắng cảnh cấp quốc gia. Từ năm một nghìn chín trăm chín mươi tám, người ta làm bờ kè quanh hồ, dài năm nghìn một trăm mét.

Cái hồ cũng có lúc cạn. Báo Pháp Luật Việt Nam năm hai nghìn lẻ mười một có viết, có một lần hồ mất nước dài nhất kể từ khi có hồ, tới mười hai tháng. Rồi nước lại về.

Vương đạp xuống phía hạ lưu, chỗ con đập mà báo Pháp Luật Việt Nam gọi là cầu Ông Đạo. Nước từ hồ chảy qua đập, ra con suối phía dưới, rì rào. Ngó dòng nước đó, Vương nghĩ tới một điều giản dị.

Mình ngó cái hồ, thấy mặt nước, thấy sương, thấy hàng thông soi bóng. Mình ít khi nghĩ tới con đập. Vậy mà không có con đập, thì không có cái hồ. Nước nào cũng muốn chảy đi. Phải có cái gì đó giữ nó lại.

Đời người cũng có những con đập như vậy. Ba má mình, thầy cô mình, một người bạn. Có lúc bão tới, cái gì cũng vỡ. Rồi có người lặng lẽ đắp lại, bằng đá, vững hơn lần trước.

Nếu bạn có dịp lên Đà Lạt, đạp một vòng quanh hồ Xuân Hương. Rồi ghé xuống phía con đập, đứng nghe tiếng nước. Nhớ tới một chàng trai làng Thế Lại, nhà nghèo, học kỹ sư qua thư, đã giữ nước lại cho cả một thành phố.

Trong đời bạn, ai là người đắp đập giữ nước cho bạn những lúc bão giông? Kể cho Vương nghe với nghen.

Những điều Vương kể về hồ Xuân Hương và ông Trần Đăng Khoa hôm nay, mình lấy từ Wikipedia, báo Đại biểu Nhân dân, báo Văn Hóa, báo Pháp Luật Việt Nam và Đài VOH.