Đạp Xe Kể Sài Gòn · Tập 24

Ông Năm Yersin, Rừng Thông Năm Một Nghìn Tám Trăm Chín Mươi Ba Và Phòng Làm Vắc Xin Trên Cao Nguyên – Người Mở Cửa Rừng Thông

18 Lê Hồng Phong (Phường 4 cũ), Đà Lạt

Chào bạn. Sáng nay rời ngôi nhà gốc cây, Vương đạp qua đường Lê Hồng Phong. Đoạn này êm, dốc thoai thoải, hai bên còn mấy hàng thông. Tới số mười tám, Vương dừng lại trước một cái cổng, phía trong có mấy tòa nhà cũ. Đây là Viện Pasteur Đà Lạt ngày xưa, bây giờ là Công ty Vắc xin Pasteur Đà Lạt.

Hồi ở Sài Gòn, Vương có kể chuyện ông Calmette với Viện Pasteur ở đường Pasteur. Sáng nay lên Đà Lạt, Vương kể chuyện một ông bác sĩ khác, người mà Đà Lạt mang ơn nhiều lắm. Người đó là bác sĩ Alexandre Yersin.

Theo Bách khoa toàn thư Britannica, ông Yersin sinh tháng chín năm một nghìn tám trăm sáu mươi ba, ở Thụy Sĩ, gần thị trấn Aubonne. Ngày sinh thì báo Pháp Luật Việt Nam ghi hai mươi hai, Britannica ghi hai mươi ba, lệch nhau một ngày.

Ông là bác sĩ, mà trong người lại mê đi. Báo Pháp Luật Việt Nam ghi lại một câu của ông: "Tôi luôn mơ ước thám hiểm, khám phá nơi này nơi nọ."

Và ông đi thiệt. Theo báo Pháp Luật Việt Nam, tháng sáu năm một nghìn tám trăm chín mươi ba, ông được giao một chuyến đi dò đường từ Sài Gòn lên vùng Di Linh, tìm hiểu đất đai, đời sống bà con dân tộc ở đây. Rồi ngày hai mươi mốt tháng sáu năm đó, ông lên tới một cao nguyên cao chừng một nghìn năm trăm mét. Đó là cao nguyên Lang Biang.

Trong nhật ký của ông, báo Pháp Luật Việt Nam có trích một câu ông ghi ngày hôm đó: "Tôi xúc động sâu sắc khi vượt khỏi rừng thông..."

Bạn thử hình dung coi. Đi bộ mấy ngày trong rừng rậm, nóng, ẩm, muỗi. Rồi một buổi chiều, rừng thưa ra, trước mặt là đồi thông, gió lạnh, trời trong. Người đi rừng ai cũng hiểu cái cảm giác đó.

Theo Britannica, ông Yersin đã khảo sát cao nguyên này và đề nghị lập một thị trấn ở đây. Thị trấn đó về sau là Đà Lạt. Theo báo Việt Nam News, mùa hè năm hai nghìn hai mươi lăm, ở Đà Lạt có một cuộc triển lãm tranh kỷ niệm một trăm ba mươi hai năm ngày đó.

Mà ông Yersin không phải chỉ có đi rừng. Theo báo Pháp Luật Việt Nam, ngày mười lăm tháng sáu năm một nghìn tám trăm chín mươi bốn, ông được cử qua Hồng Kông, chỗ đang có dịch hạch. Ông dựng một phòng thí nghiệm bằng nhà lá. Chỉ năm ngày sau khi tới, ông tìm ra vi trùng gây bệnh dịch hạch. Britannica ghi rằng cùng lúc đó, một nhà khoa học Nhật tên Kitasato cũng tìm ra, hai người làm độc lập với nhau.

Rồi ông chọn Nha Trang để ở. Theo Britannica, năm một nghìn tám trăm chín mươi lăm, ông lập phòng thí nghiệm ở đó, tới năm một nghìn chín trăm lẻ ba thì thành Viện Pasteur Nha Trang. Để có tiền nuôi phòng thí nghiệm, ông trồng trọt, và ông là người đem cây cao su vô Đông Dương. Ông còn trồng cây ký ninh để làm thuốc trị sốt rét.

Người Nha Trang thương ông lắm. Theo báo Pháp Luật Việt Nam, họ kêu ông là "ông Năm". Con nít chạy tới nhà ông, kêu: "Ông Năm ơi, ông Năm có khách". Ông mặc áo ka-ki bạc màu, đi giày vải bố, đeo cái đồng hồ quả quýt dây đỏ.

Bây giờ mình quay lại cái cổng trước mặt. Theo báo Lâm Đồng, Viện Pasteur Đà Lạt được lập năm một nghìn chín trăm ba mươi sáu, theo đề xuất của bác sĩ Yersin. Theo Wikipedia, chính ông là người lập và đứng đầu viện lúc ban đầu. Đây là một trong bốn Viện Pasteur ông lập ở Việt Nam, cùng với Hà Nội, Sài Gòn và Nha Trang.

Vì sao lại là Đà Lạt? Theo mấy bài báo Pháp hồi đó được trang Entreprises coloniales gom lại, nhà được xây trong hai năm một nghìn chín trăm ba mươi ba, một nghìn chín trăm ba mươi bốn, viện mở cửa ngày một tháng một năm một nghìn chín trăm ba mươi sáu. Phòng làm vắc xin được dời từ Sài Gòn lên đây, vì người ta thấy khí hậu ở đây hợp hơn cho việc làm và giữ vắc xin. Vậy là cái lạnh của Đà Lạt cũng có ích cho sức khỏe của nhiều người.

Theo Wikipedia, mấy tòa nhà do kiến trúc sư người Pháp Paul Veysseyre cùng một đồng nghiệp người Việt thiết kế. Năm một nghìn chín trăm ba mươi bảy, viện làm ra hơn ba triệu liều vắc xin, phần lớn là vắc xin ngừa bệnh tả, còn có vắc xin dịch hạch, thương hàn.

Còn bây giờ, theo báo Lâm Đồng, Công ty Vắc xin Pasteur Đà Lạt là doanh nghiệp duy nhất ở Việt Nam làm vắc xin thương hàn, mỗi năm chừng ba trăm nghìn liều.

Ông Yersin mất ngày một tháng ba năm một nghìn chín trăm bốn mươi ba, ở Nha Trang, theo Britannica.

Vương đứng ngoài cổng mà nghĩ. Ông Yersin là người mở cửa rừng thông. Ông đi trước, xúc động một mình, rồi nói với người khác: chỗ này lành lắm, lên đây đi. Rồi chính trên cái cao nguyên đó, ông lập một nơi làm vắc xin, giữ cho người ta khỏi bệnh.

Đà Lạt là chỗ Vương sinh ra. Đứng ở đây, Vương thấy mình nợ ông một câu cảm ơn, mà cũng không biết gửi về đâu. Thôi thì kể lại chuyện ông cho bạn nghe, coi như là gửi.

Nếu bạn có dịp lên Đà Lạt, đi ngang đường Lê Hồng Phong, ngó vô mấy tòa nhà cũ. Nhớ tới một ông bác sĩ đi bộ ra khỏi rừng, đứng trước đồi thông mà xúc động.

Bạn có nhớ lần đầu tiên tới một nơi mà thấy thương liền không? Chỗ đó ở đâu? Kể cho Vương nghe với nghen.

Những điều Vương kể về ông Yersin và Viện Pasteur Đà Lạt hôm nay, mình lấy từ báo Pháp Luật Việt Nam, báo Lâm Đồng, báo Việt Nam News, Bách khoa toàn thư Britannica, Wikipedia và tư liệu báo Pháp trên trang Entreprises coloniales.