Đạp Xe Kể Sài Gòn · Tập 21

Chợ Cây Bị Cháy, Thung Lũng Xà Lách Xoong Và Ông Kiến Trúc Sư Giải Khôi Nguyên La Mã – Trái Tim Dưới Thung

Chợ Đà Lạt, đường Nguyễn Thị Minh Khai, khu Hòa Bình (Phường 1 cũ), Đà Lạt

Chào bạn. Sáng nay Vương không đạp xe ở Sài Gòn nữa. Vương về Đà Lạt, chỗ Vương sinh ra. Mà Đà Lạt thì khác Sài Gòn ở chỗ này: chưa kịp đạp đã phải xuống dắt. Dốc dài, sương còn giăng trên mấy mái nhà, hơi thở phà ra thành khói trắng. Vương dắt xe lên tới khu Hòa Bình, đứng ở bùng binh ngó xuống. Dưới kia là chợ Đà Lạt.

Tuyến mới này Vương đặt tên là Tuyến Bốn, Đà Lạt. Và Vương muốn bắt đầu từ cái chợ, vì chợ là chỗ mà người ở đây với người ở xa lên đều ghé qua.

Bạn để ý coi, cái chợ nằm thấp hơn khu phố xung quanh, giống như nằm trong lòng một cái thung. Mà hồi xưa nó không nằm ở đó đâu. Chuyện cái chợ dời chỗ, cháy rồi xây lại, là chuyện Vương kể sáng nay.

Theo kiến trúc sư Bùi Thúc Đạt viết trên trang TheLEADER, năm một nghìn chín trăm hai mươi chín, ở khu trung tâm Hòa Bình có một cái chợ cây lợp tôn. Trang Saigoneer cũng ghi năm đó, nói chợ dựng bằng gỗ với tôn, nên người ta kêu luôn là Chợ Cây. Còn theo Wikipedia, người dựng cái chợ đầu tiên là một vị giáo sĩ, lấy gỗ từ rừng quanh đó.

Bạn nghĩ coi. Theo Wikipedia, năm đó dân Đà Lạt mới vừa vượt hai nghìn người. Một thị trấn nhỏ trên núi, cái chợ đầu tiên làm bằng gỗ rừng. Nghe là thấy mùi nhựa thông.

Mà nhà gỗ thì sợ nhất là lửa. Theo bài trên TheLEADER, cái chợ cây đó sau bị một trận hỏa hoạn thiêu hủy. Tới năm một nghìn chín trăm ba mươi bảy, chợ được xây lại bằng gạch, ngay chỗ cũ, có một khối tháp cao. Kiến trúc sư Bùi Thúc Đạt viết rằng cái tháp đó đã định hình vùng trời khu vực này.

Rồi qua những năm năm mươi, cũng theo bài đó, cái chợ gạch cũ được cải tạo, thay bằng hội trường Hòa Bình. Mà khối tháp cao thì vẫn được giữ lại. Vậy là cái chợ phải đi tìm chỗ mới.

Chỗ mới đó là cái thung phía dưới. Theo trang Saigoneer, năm một nghìn chín trăm năm mươi tám, mấy dãy nhà đầu tiên của khu chợ hiện nay được cất trên một khu đất trũng, đất sình. Người thiết kế, theo Saigoneer, là ông Nguyễn Duy Đức.

Một khoảnh đất thấp, đất ướt, chắc hồi đó ít ai để ý. Vậy mà giờ nó thành chỗ đông nhất Đà Lạt.

Rồi tới người mà Vương muốn kể kỹ sáng nay. Ông Ngô Viết Thụ.

Theo Wikipedia, ông sinh ngày mười bảy tháng chín năm một nghìn chín trăm hai mươi bảy, ở Thừa Thiên, tức vùng Huế. Ông học kiến trúc ở trường Mỹ thuật Paris. Năm một nghìn chín trăm năm mươi lăm, ông đoạt Giải Khôi nguyên La Mã, một giải thưởng kiến trúc rất lớn của nước Pháp. Rồi từ năm đó tới năm một nghìn chín trăm năm mươi tám, ông sống và làm việc ở Villa Medici bên thành Rô-ma, là chỗ dành cho những người đoạt giải.

Bạn thử hình dung coi. Một chàng trai người Huế, hai mươi tám tuổi, đứng đầu một kỳ thi kiến trúc bên Pháp. Rồi ông trở về.

Theo trang Saigoneer, một trong những công trình đầu tiên của ông sau khi về nước là thiết kế lại cái chợ Đà Lạt. Saigoneer còn viết rằng phần lớn khu chợ tới giờ vẫn giữ theo bản vẽ của ông. Còn theo bài của kiến trúc sư Ngô Viết Nam Sơn trên báo VnExpress, ông Ngô Viết Thụ là tác giả quy hoạch chỉnh trang trung tâm khu Hòa Bình năm một nghìn chín trăm sáu mươi.

Có một điều Vương phải nói thiệt với bạn. Ai vẽ phần nào của khu chợ, mỗi nguồn ghi một kiểu. Có chỗ ghi ông Nguyễn Duy Đức, có chỗ ghi ông Ngô Viết Thụ. Vương để nguyên cả hai tên, vì hai ông đều có phần trong cái chợ này.

Theo Wikipedia, năm một nghìn chín trăm sáu mươi, cái chợ hai tầng vững chãi ở dưới thung được làm xong, cũng mang tên chợ Đà Lạt. Tới năm một nghìn chín trăm chín mươi ba, người ta xây thêm một khối nữa sát bên. Năm hai nghìn lẻ mười, lại khởi công thêm khối C, rộng thêm chừng năm nghìn mét vuông. Bây giờ, theo Wikipedia, khối cũ nhất quay mặt ra bùng binh, bán đồ ăn. Hai khối mới phía sau bán quần áo, đồ thủ công, đồ gia dụng.

Còn ông Ngô Viết Thụ thì đi tiếp con đường của ông. Theo Wikipedia, ông làm khuôn viên Đại học Huế, làm nhà thờ Phủ Cam ở Huế, và nhiều công trình khác nữa. Ông mất ngày ba tháng chín năm hai nghìn, ở Thành phố Hồ Chí Minh, thọ bảy mươi hai tuổi.

Vương đứng trên bùng binh, ngó xuống cái chợ trong sương, mà nghĩ hoài. Cái chợ đầu tiên bằng gỗ, cháy rụi. Cái chợ thứ hai bằng gạch, rồi cũng phải nhường chỗ. Cái chợ thứ ba thì xuống nằm ở chỗ đất trũng mà hồi đó chắc ai cũng chê.

Vậy mà chính cái chỗ trũng đó lại thành trái tim của thành phố. Sáng thì người ta xuống mua rau, mua hoa. Tối thì người ta xuống ăn, xuống dạo. Ai lên Đà Lạt cũng hẹn nhau ở chợ.

Đời người cũng vậy, phải không bạn. Có lúc mình bị đẩy xuống chỗ thấp, tưởng là thua. Mà có khi chỗ thấp đó lại là chỗ người ta tìm tới nhiều nhất.

Nếu bạn có dịp lên Đà Lạt, đứng ở bùng binh khu Hòa Bình một chút trước khi xuống chợ. Ngó cái thung đó, nhớ tới một cái chợ cây bị cháy, một khu đất sình, và một kiến trúc sư người Huế mới từ Rô-ma trở về.

Bạn có nhớ cái chợ nào gắn với tuổi nhỏ của mình không? Chợ quê, chợ phố, hay một cái chợ đã không còn nữa? Kể cho Vương nghe với nghen.

Những điều Vương kể về chợ Đà Lạt và ông Ngô Viết Thụ hôm nay, mình lấy từ bài của kiến trúc sư Bùi Thúc Đạt trên trang TheLEADER, trang Saigoneer, báo VnExpress và Wikipedia.