Đạp Xe Kể Sài Gòn · Tập 20

Má Bảy Phùng Há Và Chỗ Nằm Cho Người Hát Cải Lương – Hạ Màn Vẫn Có Nhà

116/6 Thống Nhất, Gò Vấp cũ

Chào bạn. Sáng nay Vương đạp xe lên Gò Vấp, theo đường Thống Nhất, quẹo vô con hẻm một trăm mười sáu. Cuối hẻm là một ngôi chùa nhỏ, người ta kêu là chùa Nghệ sĩ. Đi vô phía sau chùa, là từng hàng, từng hàng mộ. Đọc tên trên bia, có khi bạn sẽ giật mình. Năm Châu. Ba Vân. Út Trà Ôn. Thanh Nga. Hoàng Giang. Toàn là những cái tên mà ông bà, cha mẹ mình từng nín thở nghe hát.

Đây là nghĩa trang của những người hát cải lương. Và người khởi đầu chỗ này là một người đàn bà mà giới nghệ sĩ kêu bằng má. Theo báo Tuổi Trẻ, người ta gọi bà là "má Bảy Phùng Há".

Theo báo VnExpress, tên thật của bà là Trương Phụng Hảo, sinh năm một nghìn chín trăm mười một, ở làng Điều Hòa, Mỹ Tho. Theo báo Dân Việt, cha bà là người Quảng Đông, mẹ là người Việt. Nhà đang khá, cha mất thì sa sút. Năm mười ba tuổi, bà phải đi làm thuê ở một lò gạch.

Mười ba tuổi. Bạn nghĩ coi. Con nít bây giờ mười ba tuổi còn đi học lớp bảy, lớp tám. Còn bà thì đi làm thuê ở lò gạch.

Mà cái giọng hát thì không giấu được. Theo báo Dân Việt, ông bầu Hai Cu phát hiện ra giọng bà. Năm một nghìn chín trăm hai mươi bốn, ông lập gánh hát Tái Đồng Ban, mời bà làm đào chánh, đóng cặp với kép Năm Châu. Cái nghệ danh Phùng Há cũng là do ông bầu Hai Cu đặt.

Theo báo VnExpress, vai đầu tiên của bà là vai Giả Thị trong vở Hoàng Phi Hổ quy Châu, năm bà mười ba tuổi. Vai đào chánh đầu tiên là nàng Thúy Kiều. Rồi bà hát Tái sanh duyên, Mổ tim Tỷ Can, Phụng Nghi Đình, Tình sử Dương Quý Phi, Đời cô Lựu, Tô Ánh Nguyệt, Mạnh Lệ Quân. Toàn là mấy tuồng mà ông bà mình nhắc hoài.

Từ năm một nghìn chín trăm sáu mươi ba, bà còn đi dạy, ở khoa cải lương của Trường Quốc gia Âm nhạc và Kịch nghệ Sài Gòn. Học trò của bà có Thanh Nga, Bạch Tuyết, Thanh Sang, Thanh Thanh Hoa.

Mà cái chuyện làm Vương thương bà nhất, là chuyện bà lo cho đồng nghiệp lúc về già.

Nghề hát là vậy. Lúc trẻ, đèn sân khấu rọi vô, khán giả vỗ tay rần rần. Mà lúc già, giọng yếu, hết người mời, có nhiều nghệ sĩ không nhà không cửa. Tới lúc mất, có người không có chỗ chôn.

Theo báo VnExpress, năm một nghìn chín trăm năm mươi tám, bà Phùng Há được Hội Nghệ sĩ Ái hữu Tương tế góp tiền, đứng ra mua một miếng đất rộng sáu nghìn không trăm tám mươi mét vuông ở Gò Vấp, làm chỗ an nghỉ cho người làm nghề sân khấu. Trang Historic Vietnam kể, hồi đầu bà còn bỏ tiền mua bia mộ cho mấy nghệ sĩ nghèo mà nhà không lo nổi.

Mà mua đất rồi thì chưa có tiền xây. Theo báo VnExpress, gần mười năm miếng đất cứ để vậy. Khoảng năm một nghìn chín trăm sáu mươi chín, bảy mươi, bầu Năm Công xin phép cất một cái miếu nhỏ. Năm một nghìn chín trăm bảy mươi, ông cần tiền trả nợ nên bán lại. Bầu Xuân của đoàn Dạ Lý Hương mua với giá gần một trăm lượng vàng, mở rộng thành chùa, dành một phần đất làm nghĩa trang.

Vương đọc chuyện này mà thấy nó giống y một vở tuồng. Có người mở màn, có lúc gần như hạ màn giữa chừng, rồi có người khác bước ra hát tiếp. Ngôi chùa này không phải của riêng ai. Nó là của cả giới hát, người góp một chút, người lo một chút.

Theo báo VnExpress, tới năm hai nghìn lẻ tám, ở đây đã có chừng sáu trăm ngôi mộ và hơn năm trăm hũ tro. Trong chùa còn có một sân khấu nhỏ. Năm hai nghìn hai mươi ba, chùa được sửa lại, có thêm một phòng để lo đám miễn phí cho nghệ sĩ nghèo.

Bà Phùng Há còn lập Viện dưỡng lão nghệ sĩ ở quận Tám, cho mấy cô chú nghệ sĩ già yếu, neo đơn có chỗ ở. Theo báo Tuổi Trẻ, tới tháng hai năm hai nghìn hai mươi bốn, những nghệ sĩ còn lại được đưa về Trung tâm dưỡng lão Thị Nghè, khép lại gần ba chục năm của viện. Người ta đem theo bàn thờ Tổ, với di ảnh của bà.

Bà mất lúc không giờ ba mươi, ngày năm tháng bảy năm hai nghìn lẻ chín, thọ chín mươi chín tuổi. Theo báo VnExpress, bà được đưa về đây, nằm lại giữa những người bạn diễn, những học trò của mình.

Theo báo Tuổi Trẻ, mỗi năm ngày mười hai tháng tám âm lịch là ngày giỗ Tổ sân khấu. Nghệ sĩ coi ngày đó như cái Tết của mình.

Vương đứng giữa mấy hàng mộ, mà nghĩ. Cả đời họ hát cho người ta khóc, người ta cười. Hát cho ông bà mình quên cái cực ngoài ruộng, ngoài chợ. Rồi tới lúc hạ màn, có một người đàn bà lo cho họ một chỗ để về.

Ai trong mình rồi cũng có lúc hạ màn. Có ai đó nhớ mình, lo cho mình một chỗ, là phước lắm.

Nếu bạn có dịp lên Gò Vấp, ghé chùa Nghệ sĩ buổi sáng. Thắp cho bà Phùng Há một nén nhang. Rồi đi chậm qua mấy hàng mộ, đọc tên từng người. Có khi bạn sẽ nghe trong đầu mình một câu vọng cổ.

Ông bà, cha mẹ bạn hồi xưa mê đào kép nào nhất? Có tuồng cải lương nào mà nhà bạn nghe hoài không chán? Kể cho Vương nghe với nghen.

Những điều Vương kể về bà Phùng Há và chùa Nghệ sĩ hôm nay, mình lấy từ báo VnExpress, báo Tuổi Trẻ, báo Dân Việt và trang Historic Vietnam.