Đạp Xe Kể Sài Gòn · Tập 18

Chín Tháng Cuối Đời Ở Sài Gòn Của Cụ Phan Châu Trinh – Ngọn Đèn Không Tắt

9 Phan Thúc Duyện, phường Tân Sơn Nhất (Tân Bình cũ)

Chào bạn. Sáng nay Vương đạp xe lên Tân Bình, gần sân bay, quẹo vô con đường nhỏ tên Phan Thúc Duyện. Tới số chín, Vương dừng lại trước một khu vườn yên tĩnh, có ngôi mộ, có đền thờ nhỏ. Đây là nơi yên nghỉ của cụ Phan Châu Trinh.

Năm nay, năm hai nghìn hai mươi sáu, tròn một trăm năm ngày cụ mất. Cụ là người Quảng Nam, mà nằm lại ở Sài Gòn. Sáng nay Vương kể bạn nghe chín tháng cuối đời của cụ ở thành phố này.

Mà trước hết, cụ là ai? Theo Wikipedia, cụ sinh ngày chín tháng chín năm một nghìn tám trăm bảy mươi hai, ở làng Tây Lộc, Quảng Nam. Năm một nghìn chín trăm, cụ đỗ cử nhân. Năm sau, cụ đỗ phó bảng. Cụ ra làm quan, mà chỉ mấy năm, tới năm một nghìn chín trăm lẻ năm thì từ quan.

Cụ bỏ quan đi khắp nơi, nói với người mình ba điều: khai dân trí, chấn dân khí, hậu dân sinh. Nói nôm na là mở mang trí khôn cho dân, làm cho dân mạnh tinh thần, rồi lo cho dân đủ ăn đủ mặc. Năm một nghìn chín trăm lẻ bảy, cụ góp sức mở trường Đông Kinh Nghĩa Thục ở Hà Nội. Theo Wikipedia, cụ không chủ trương dùng bạo lực. Cụ muốn bắt đầu từ việc học.

Đời cụ cũng lắm gian truân. Cụ bị bắt, bị đày ra Côn Đảo. Mấy năm sau được tha, năm một nghìn chín trăm mười một cụ qua Pháp, ở bên đó mười mấy năm. Tới năm một nghìn chín trăm hai mươi lăm, cụ mới về nước, về Sài Gòn.

Theo báo Tuổi Trẻ, tiến sĩ Lê Hữu Phước tính ra cụ ở Sài Gòn chừng chín tháng, từ tháng sáu năm một nghìn chín trăm hai mươi lăm tới tháng ba năm một nghìn chín trăm hai mươi sáu. Chín tháng thôi. Mà ông gọi đó là di sản cuối cùng của nhà ái quốc.

Cuối năm một nghìn chín trăm hai mươi lăm, cụ đứng ra nói hai buổi diễn thuyết. Người bạn thân của cụ là cụ Huỳnh Thúc Kháng gọi hai bài đó là "tuyệt bút của tiên sinh, cũng là bài di chúc của tiên sinh". Theo báo Tuổi Trẻ, cụ kêu gọi người mình "đem lòng thương nước, bênh vực lẫn nhau".

Có khi bạn đã đọc cụ mà không để ý. Hồi học lớp mười một, sách Ngữ văn có bài "Về luân lí xã hội ở nước ta". Bài đó trích từ bài diễn thuyết "Đạo đức và luân lí Đông Tây" của cụ.

Bạn thử hình dung coi. Một ông cụ ngoài năm chục tuổi, đi tù, đi xa xứ mười mấy năm, về tới Sài Gòn. Vậy mà cụ còn đứng ra nói với người mình: thương nước đi, bênh vực nhau đi.

Cụ mất lúc chín giờ rưỡi tối ngày hai mươi bốn tháng ba năm một nghìn chín trăm hai mươi sáu, ở Sài Gòn, thọ năm mươi ba tuổi.

Rồi tới cái đám tang. Theo báo Tuổi Trẻ, thi hài cụ được giữ lại mười ngày, để đại diện các tỉnh kịp về viếng. Tang lễ cử hành ngày bốn tháng tư năm một nghìn chín trăm hai mươi sáu. Báo dẫn lại cuốn sách của ông Nguyễn Kim Đính in năm một nghìn chín trăm hai mươi bảy, kể nhà cụ lúc nào cũng "đông nghịt những người đến lạy và chịu tang". Người miền Trung, miền Bắc, người Lục tỉnh đều tới, có cả người Hoa thương mến cụ. Wikipedia ghi đám tang có hơn sáu chục nghìn người dự.

Sáu chục nghìn người. Hồi đó đâu có điện thoại, đâu có mạng xã hội. Người ta nghe nhau mà tới.

Cụ được chôn ở đây. Theo báo Pháp Luật Thành phố Hồ Chí Minh, chỗ này hồi trước là nghĩa trang Gò Công Tương Tế, thuộc làng Tân Sơn Nhứt. Một ông điền chủ hiến đất để xây mộ cho cụ. Tấm bia trong đền do chính cụ Huỳnh Thúc Kháng soạn, đề ngày hai tháng tám năm một nghìn chín trăm hai mươi sáu.

Một người Quảng Nam, nằm trong nghĩa trang mang tên Gò Công, trên miếng đất một ông điền chủ hiến ra, bia do một người bạn đồng hương viết. Vương đọc mà thấy ấm lòng.

Đền thờ cụ lúc đầu, theo báo Pháp Luật Thành phố Hồ Chí Minh, được xây năm một nghìn chín trăm ba mươi ở đường Nguyễn Huy Tự, bên Đa Kao. Tới năm một nghìn chín trăm chín mươi ba mới dời về đây, nằm cạnh mộ. Năm một nghìn chín trăm chín mươi bốn, khu này được công nhận di tích lịch sử quốc gia.

Theo báo Tuổi Trẻ, sáng hai mươi bốn tháng ba năm nay, ở đây có lễ tưởng niệm một trăm năm ngày cụ mất. Người ta khánh thành tượng đồng cụ Huỳnh Thúc Kháng trong vườn tượng các chí sĩ phong trào Duy Tân. Hai người bạn, giờ đứng gần nhau. Quỹ học bổng của khu lưu niệm còn trao ba chục suất học bổng cho học trò.

Vương thích cái chi tiết đó nhất. Trước mộ một người cả đời lo chuyện mở mang việc học, có ba chục đứa nhỏ nhận học bổng. Cụ đi một trăm năm rồi, mà cái điều cụ lo vẫn có người tiếp tục làm.

Việc học giống như một ngọn đèn. Người này thắp, chuyền qua tay người kia. Người thắp đầu tiên có khi không thấy được lúc trời sáng. Mà ngọn đèn thì không tắt.

Nếu bạn có dịp đi ngang Tân Bình, ghé vô số chín Phan Thúc Duyện. Đứng trước mộ cụ một chút. Nhớ tới một ông cụ chín tháng cuối đời còn đứng ra nói với người mình: thương nước, bênh vực lẫn nhau.

Có cuốn sách nào, người thầy nào, từng làm bạn mở mắt ra không? Kể cho Vương nghe với nghen.

Những điều Vương kể về cụ Phan Châu Trinh hôm nay, mình lấy từ báo Tuổi Trẻ, báo Pháp Luật Thành phố Hồ Chí Minh và Wikipedia.