Đạp Xe Kể Sài Gòn · Tập 16

Ông Trương Văn Bền, Cô Ba Trên Bánh Xà Bông Và Khu Chợ Kim Biên – Mùi Thơm Của Nhà

Chợ Kim Biên, 37 Vạn Tượng, khu Chợ Lớn (Quận 5 cũ)

Chào bạn. Sáng nay Vương đạp xe vô sâu trong Chợ Lớn, qua khỏi chợ Bình Tây một chút, tới khu chợ Kim Biên. Chợ này bán đủ thứ hóa chất, đồ nghề, xe chở hàng ra vô liên tục. Mà sáng nay Vương tới đây đâu phải để mua hàng. Vương tới để kể chuyện một bánh xà bông.

Nhà bạn hồi xưa có xài xà bông Cô Ba không? Cái bánh vuông vuông, in hình một cô gái Nam Bộ. Người làm ra nó là ông Trương Văn Bền. Theo báo Pháp Luật Việt Nam và báo Znews, hãng xà bông của ông nằm trên đường Rue de Cambodge ngày xưa, tức là khu chợ Kim Biên bây giờ.

Theo nhà nghiên cứu Tim Doling viết trên trang Saigoneer, ông Bền sinh năm một nghìn tám trăm tám mươi ba, ở Chợ Lớn, trong cộng đồng người Minh Hương. Ông nội gốc Phúc Kiến, từng làm quan huyện ở Rạch Giá. Nhà khá giả, hồi nhỏ ông học chữ Việt, chữ Hoa, rồi học trường Pháp ở Chợ Lớn và trường Chasseloup-Laubat ở Sài Gòn.

Mà ông không bắt đầu bằng cái nhà máy lớn. Theo trang Saigoneer, khoảng năm một nghìn chín trăm lẻ một, ông mở một tiệm tạp hóa nhỏ, ở số bốn mươi bến Kim Biên. Bốn năm sau, ông cất một xưởng làm dầu ở Thủ Đức. Tới năm một nghìn chín trăm mười bảy, ông có nhà máy lớn hơn, trên con đường dọc kênh mà bây giờ là đại lộ Võ Văn Kiệt. Theo Thời báo Tài chính Việt Nam, ông còn mở nhà máy xay lúa, lập đồn điền cao su, khẩn ruộng ở Đồng Tháp Mười.

Rồi tới chuyện xà bông. Thời báo Tài chính Việt Nam có ghi lời người con trai ông, ông Trương Khắc Cần: "Hồi năm một nghìn chín trăm ba mươi, cha tôi nhận định hai mặt hàng cần thiết trên thị trường là giấy và xà bông." Ông chọn xà bông. Theo báo Pháp Luật Việt Nam và trang Saigoneer, năm một nghìn chín trăm ba mươi hai, ông bắt đầu làm.

Bạn phải biết, hồi đó xà bông xài ở Đông Dương, theo báo Pháp Luật Việt Nam, phần lớn là nhập từ bên Pháp, từ thành phố Marseille. Một ông chủ người Chợ Lớn đòi làm xà bông đọ với hàng Tây. Nghe là thấy gan rồi.

Mà ông làm có bài bản. Báo Pháp Luật Việt Nam kể ông cử một kỹ sư qua tận Paris học nghề làm xà bông. Còn dầu thì ông có sẵn, là dầu dừa của xứ mình.

Theo Thời báo Tài chính Việt Nam, có loại xà bông đá chứa tới bảy mươi hai phần trăm dầu dừa, tỷ lệ cao nhất hồi đó. Bánh vuông, không thơm, in nổi hình Cô Ba, để giặt đồ, rửa chén. Rồi theo trang Saigoneer, ông làm thêm loại xà bông thơm. Người ta không kêu tên chính thức nữa, mà kêu luôn là xà bông Cô Ba.

Rồi tới cái câu quảng cáo. Theo Thời báo Tài chính Việt Nam, ông được xem là người đầu tiên làm quảng cáo bằng lòng yêu nước, với câu: "Người Việt Nam nên xài xà bông của Việt Nam."

Báo Pháp Luật Việt Nam còn kể ông đưa xà bông của mình vô bài vọng cổ, vô thơ lục bát, in lên cả áo đội banh. Ông cho nhân viên đi tới từng tiệm tạp hóa, nói chuyện với chủ tiệm, xin bày xà bông Việt lên kệ.

Vương đọc tới đó mà nhớ mấy cô mấy chú đi chào hàng bây giờ. Cách đây gần một trăm năm, cũng có người đi từng tiệm như vậy, cầm bánh xà bông trên tay.

Và ông thắng. Theo Thời báo Tài chính Việt Nam, xà bông Cô Ba từng vượt xà bông Marseille của Pháp ở thị trường trong nước. Theo trang Saigoneer, xà bông của ông còn bán qua Lào, Campuchia, Hồng Kông, Tân Đảo, và mấy nước bên châu Phi.

Giờ tới câu hỏi mà ai cũng thắc mắc. Cô Ba là ai? Nói thiệt, tới giờ chưa ai biết chắc. Báo Pháp Luật Việt Nam nói đó là vợ ông, trong văn phòng ông còn có tượng đồng của bà. Thời báo Tài chính Việt Nam thì kể mấy giả thuyết khác nhau. Ông Vương Hồng Sển thì tả Cô Ba là con gái của thầy Thông Chánh, đẹp tới nỗi hình được in lên tem thư. Mỗi sách nói một kiểu. Vương để nguyên vậy, không chọn giùm bạn.

Theo trang Saigoneer, từ năm một nghìn chín trăm ba mươi hai tới năm một nghìn chín trăm bốn mươi mốt, ông là người Việt đầu tiên làm Phó chủ tịch Phòng Thương mại. Ông mất năm một nghìn chín trăm năm mươi sáu, bên Paris, thọ bảy mươi ba tuổi. Xà bông Cô Ba thì sống lâu hơn ông nhiều. Theo Thời báo Tài chính Việt Nam, tới giờ vẫn còn bán.

Vương đứng ở đầu khu Kim Biên, mà nghĩ tới cái mùi. Có những cái mùi mình không cần nhắm mắt cũng nhớ ra. Mùi áo phơi trên sào, mùi tay má sau khi giặt đồ, mùi cái khăn tắm hồi nhỏ. Mấy cái mùi đó, với nhiều người Sài Gòn, là mùi xà bông Cô Ba.

Một ông chủ Chợ Lớn, bắt đầu từ một tiệm tạp hóa nhỏ, làm ra một bánh xà bông của người mình. Rồi cái bánh xà bông đó đi vô từng nhà, thành cái mùi của nhà.

Nếu bạn có dịp đi ngang khu Kim Biên, chạy chậm lại một chút. Nhớ tới tiệm tạp hóa nhỏ số bốn mươi, với một câu quảng cáo gan lì: người Việt Nam nên xài xà bông của Việt Nam.

Nhà bạn hồi nhỏ giặt đồ bằng gì? Bạn có nhớ cái mùi xà bông nào làm bạn nhớ nhà không? Kể cho Vương nghe với nghen.

Những điều Vương kể về ông Trương Văn Bền hôm nay, mình lấy từ trang Saigoneer, báo Pháp Luật Việt Nam, Thời báo Tài chính Việt Nam và báo Znews.