Đạp Xe Kể Sài Gòn · Tập 15

Bà Thái Hậu Đưa Roi Mây Cho Vua Và Nhà Bảo Sanh Mang Tên Bà – Tiếng Khóc Đầu Tiên

284 Cống Quỳnh, phường Bến Thành (Quận 1 cũ)

Chào bạn. Sáng nay Vương đạp xe trên đường Cống Quỳnh, đoạn gần Nguyễn Thị Minh Khai. Trước một cái cổng bệnh viện lớn, người ra vô đông lắm. Có người xách giỏ đồ, có người ôm bình thủy, có người đứng chờ ngó vô trong. Đây là Bệnh viện Từ Dũ. Không biết bao nhiêu người Sài Gòn mình đã cất tiếng khóc đầu tiên ở chỗ này.

Cái tên Từ Dũ, mình nghe hoài, mà ít ai để ý đó là tên một người thật. Một người mẹ. Sáng nay Vương kể bạn nghe về bà.

Mà trước hết, kể chuyện cái bệnh viện đã. Theo báo Pháp Luật Việt Nam, năm một nghìn chín trăm hai mươi ba, đây mới chỉ là một khu chuyên đỡ đẻ nằm trong bệnh viện Lalung Bonnaire, tức Bệnh viện Chợ Rẫy bây giờ. Tới năm một nghìn chín trăm ba mươi bảy, có một khu đất rộng hơn mười chín nghìn mét vuông trên đường Arras cũ, nay là đường Cống Quỳnh, được hiến ra để cất nhà bảo sanh. Báo kể đất này do chú Hỏa hiến, nên người Sài Gòn xưa quen kêu chỗ này là "Nhà sanh Chú Hỏa".

Cái tên thì đổi mấy lần. Theo báo Pháp Luật Việt Nam, năm một nghìn chín trăm ba mươi bảy, nhà bảo sanh mang tên tiếng Pháp, nghĩa là nhà bảo sanh Đông Dương, do bác sĩ George Cartoux làm giám đốc. Năm một nghìn chín trăm bốn mươi bốn đổi thành Việt Nam Bảo sanh viện. Năm một nghìn chín trăm bốn mươi sáu lại đổi qua một cái tên tiếng Pháp khác. Tới năm một nghìn chín trăm bốn mươi tám, nhà bảo sanh mới mang tên Từ Dũ, theo tên một bà hoàng thái hậu triều Nguyễn.

Bà tên thật là Phạm Thị Hằng, sinh năm một nghìn tám trăm mười, ở Gò Công. Hồi đó Gò Công còn thuộc tỉnh Gia Định. Tức là bà là con gái đất Nam Bộ mình. Cha bà là ông Phạm Đăng Hưng, làm quan tới Thượng thư bộ Lễ.

Bà làm vợ vua Thiệu Trị, rồi làm mẹ vua Tự Đức. Theo Wikipedia, bà có ba người con, hai nàng công chúa và một hoàng tử tên Hồng Nhậm. Hoàng tử đó về sau lên ngôi, chính là vua Tự Đức. Một cô gái Gò Công, ra tận kinh đô Huế, thành mẹ của một ông vua.

Có một chuyện nhỏ: tên hiệu của bà, đọc cho đúng là Từ Dụ, dấu nặng. Sách báo vẫn ghi cả hai cách. Người Sài Gòn thì quen miệng kêu Từ Dũ, kêu riết thành tên bệnh viện luôn.

Báo Pháp Luật Việt Nam có kể mấy chuyện về cách bà dạy con. Vương kể lại bạn nghe.

Có lần vua Tự Đức đi săn, gặp nước lụt, về trễ hẹn. Bà ở nhà nóng ruột, sai người đi đón. Tới khi vua về, bà không nói tiếng nào, chỉ đưa cây roi mây cho vua. Một ông vua, đứng trước mẹ, cầm cây roi mây. Rồi bà mới nói: "Thôi, tha cho!"

Bạn thử hình dung coi. Ông vua đó là người lớn nhất nước. Mà về tới nhà, vẫn là đứa con làm mẹ lo.

Bà còn khuyên vua đừng mê săn bắn nữa. Theo báo Pháp Luật Việt Nam, bà nói: "Vật cũng như người, bắn chết con trống thời con mái thương nhớ."

Vương đọc câu này mà thấy lạ. Một bà hoàng thái hậu ở trong cung, mà nói một câu nghe như bà ngoại mình ngồi ngoài hiên.

Còn chuyện này nữa. Có năm triều đình tính làm lễ mừng thọ cho bà. Bà không chịu. Bà nói: "Năm nay chưa đặng mùa, nhân dân đều chưa được vui sướng." Mùa màng chưa tốt, dân chưa vui, thì mẹ vua không ăn mừng.

Những lời bà dạy, vua Tự Đức có chép lại thành sách, tên là Từ huấn lục, tức là lời mẹ dạy. Một ông vua ngồi chép lại từng lời mẹ mình nói. Vương nghĩ, chắc ông sợ mai mốt mình quên.

Bà sống rất thọ. Theo báo Pháp Luật Việt Nam, bà sống qua nhiều đời vua, từ thời vua Minh Mạng tới thời vua Thành Thái. Bà mất ở Huế, thọ ngoài chín mươi tuổi. Wikipedia với báo ghi năm mất lệch nhau một năm, nên Vương không đọc năm ra đây.

Giờ quay lại cái cổng bệnh viện. Báo Pháp Luật Việt Nam gọi đây là bệnh viện phụ sản lớn nhất phía Nam. Mỗi ngày, ở trong đó, có biết bao nhiêu người đàn bà đang làm mẹ lần đầu. Có biết bao nhiêu ông chồng đứng ngoài hành lang, đi tới đi lui, tay cầm điện thoại mà không biết gọi cho ai.

Giấy chứng sinh của bao nhiêu người Sài Gòn có in cái tên Từ Dũ. Vương nghĩ, người ta đặt tên nhà bảo sanh theo tên một người mẹ, chắc cũng có lý của nó. Bà Từ Dũ thương con theo kiểu của bà. Có roi mây đó, mà roi chưa đánh đã tha. Có nghiêm đó, mà cái nghiêm đi chung với thương dân, thương cả con chim con thú.

Má mình cũng vậy. Ai cũng có một người mẹ từng chờ mình về trễ, từng giận mà rồi tha. Mình lớn lên, có khi quên. Mà cái ngày mình cất tiếng khóc đầu tiên, má mình nhớ hoài.

Nếu bạn có dịp đi ngang đường Cống Quỳnh, ngó lên tấm bảng tên bệnh viện. Nhớ tới một cô gái Gò Công, làm mẹ một ông vua, mà dạy con bằng một cây roi chưa đánh đã tha.

Bạn có sinh ra ở Từ Dũ không? Hay má bạn có hay kể lại cái ngày bạn chào đời? Kể cho Vương nghe với nghen.

Những điều Vương kể về bà Từ Dũ và nhà bảo sanh này hôm nay, mình lấy từ báo Pháp Luật Việt Nam và Wikipedia.