Đạp Xe Kể Sài Gòn · Tập 14

Bà Nghè Bắc Cây Cầu Gỗ Và Cái Tên Còn Lại Bên Rạch Thị Nghè – Bắc Một Nhịp Cầu

Cầu Thị Nghè, nối Quận 1 cũ với Bình Thạnh cũ, cạnh Thảo Cầm Viên

Chào bạn. Sáng nay Vương đạp xe dọc hàng rào Thảo Cầm Viên, chạy ra tới cây cầu bắc qua con rạch phía bên kia Sở Thú. Qua khỏi cầu là Bình Thạnh. Cây cầu này tên cầu Thị Nghè. Con rạch dưới chân cầu cũng tên rạch Thị Nghè. Cả một vùng bên kia, người Sài Gòn cũng kêu là Thị Nghè.

Mà Thị Nghè là ai? Sáng nay Vương kể bạn nghe về một người phụ nữ. Tên bà người ta nhắc mỗi ngày, mà chuyện của bà thì còn lại rất ít, chỉ vài dòng trong mấy cuốn sách cũ.

Bạn còn nhớ ông Trịnh Hoài Đức không, ông quan không có nhà riêng mà Vương kể bạn nghe ở đình Minh Hương đó. Trong bộ Gia Định thành thông chí của ông, có mấy dòng về người phụ nữ này. Theo một bài nghiên cứu đăng trên trang của Trường Đại học Khoa học Xã hội và Nhân văn, sách ông Trịnh Hoài Đức ghi: bà tên Nguyễn Thị Khánh, con gái lớn của quan Khâm sai Vân Trường hầu. Bà bắc một cây cầu ngang qua rạch, cho thông lối đi. Người ta kêu là cầu Bà Nghè, rồi kêu luôn con sông là sông Bà Nghè.

Vân Trường hầu đó là ông Nguyễn Cửu Vân. Theo báo VTC News, ông được chúa Nguyễn Phúc Chu giao việc an dân, mở mang vùng đất mới ở phương Nam. Bên Bình Thạnh bây giờ còn một con đường mang tên ông. Còn bà Khánh thì đi theo cha, cùng người ta khai phá đất hoang.

Còn chữ Nghè? Theo báo VTC News, người ta kêu bà theo chức của chồng. Ông Trịnh Hoài Đức chỉ ghi chồng bà là một người làm thư ký, không ghi tên. Sách Gia Định xưa và nay của ông Huỳnh Minh thì nói chồng bà là một ông quan văn. Ông Nghè, bà Nghè. Vậy thôi. Tên thật của ông chồng, sách không giữ lại.

Có một chi tiết Vương đọc mà thấy thương. Ông Trương Vĩnh Ký, người mà Vương kể bạn nghe ở Chợ Quán, cũng có viết về bà, trong cuốn ký ức về Sài Gòn của ông. Theo bản dịch đăng trên trang Historic Vietnam, ông Ký kể bà cho bắc cây cầu để chồng bà qua rạch đi làm mỗi ngày cho dễ.

Hai ông chép hai cách. Một người nói bà bắc cầu cho thông lối đi. Một người nói bà bắc cầu cho chồng đi làm. Vương nghĩ hoài, thấy hai chuyện đó đâu có chống nhau. Bắt đầu từ thương một người, rồi cây cầu thành của cả xóm.

Bạn thử hình dung coi. Hồi thế kỷ mười tám, chỗ này còn là đất mới khai phá. Con rạch nước lên nước xuống theo con nước. Muốn qua bên kia thì phải lội, phải chống xuồng. Rồi một bữa có cây cầu gỗ. Ông chồng đi làm khỏi phải chờ đò. Bà con hai bên rạch qua lại thăm nhau, gánh đồ qua bán.

Mà có cầu là có chợ. Theo báo VTC News, quanh chân cầu dần dần thành chợ Thị Nghè. Năm một nghìn tám trăm ba mươi bảy, thuế chợ thu được hơn mười ba nghìn quan, thuộc hàng cao nhất Nam Kỳ hồi đó. Tới cuối những năm một nghìn chín trăm hai mươi, chợ mới được cất thành nhà lồng kiên cố.

Còn cái tên thì đổi dần. Theo bài nghiên cứu đăng trên trang của Trường Đại học Khoa học Xã hội và Nhân văn, trước đầu thế kỷ mười chín người ta kêu là Bà Nghè. Tới khoảng giữa thế kỷ mười chín thì thành Thị Nghè. Vì sao đổi, tới giờ chưa ai biết chắc.

Bộ Đại Nam nhất thống chí của triều Nguyễn cũng có nhắc tới bà, mà dùng chữ "tương truyền", tức là nghe người ta kể lại. Vương nói thiệt, mấy chuyện cách nay mấy trăm năm thì vậy đó. Mình chỉ có vài dòng chữ của vài người chép lại. Mình kể được tới đâu thì kể tới đó, không dám thêm.

Theo báo VTC News, rạch Thị Nghè dài chừng bốn cây số rưỡi, đổ ra sông Sài Gòn. Bây giờ có cầu Thị Nghè một, cầu Thị Nghè hai, nối Quận Một cũ với Bình Thạnh. Cây cầu gỗ ngày xưa thì không còn nữa. Cầu bây giờ xe hơi, xe máy chạy qua suốt ngày, ít ai kịp nghĩ tới chuyện ngày xưa. Mà tên người bắc cầu thì vẫn còn.

Vương đứng ở chân cầu, ngó xuống con rạch, mà nghĩ. Hồi đi mở đất, chắc là có biết bao nhiêu người đàn bà như bà. Họ phát cỏ, đắp bờ, nấu cơm, nuôi con. Sách đâu có ghi tên ai. Bà Nghè còn được người ta nhớ, là nhờ bà để lại một cây cầu. Giữ tên bà tới giờ, là cây cầu, chớ không phải cuốn sách.

Mình sống ở đời, nhiều khi cũng vậy. Người ta quên mình đã nói gì, mà nhớ hoài lần mình bắc cho họ một nhịp cầu. Một lần chỉ đường, một lần cho mượn tiền đóng học, một lần đứng ra nói giùm một câu. Mấy chuyện nhỏ xíu đó, người ta nhớ lâu lắm.

Nếu bạn có dịp chạy qua cầu Thị Nghè, chậm lại một chút. Ngó xuống con rạch. Nhớ tới một người đàn bà tên Khánh, hồi thế kỷ mười tám, cho bắc một cây cầu gỗ, có khi chỉ vì muốn người mình thương đi làm cho đỡ cực.

Còn bạn, có ai từng bắc cầu cho bạn không? Một người thầy, một người chị, một người hàng xóm, đã giúp bạn qua được một khúc khó trong đời? Kể cho Vương nghe với nghen.

Những điều Vương kể về bà Nghè hôm nay, mình lấy từ báo VTC News, bài nghiên cứu đăng trên trang Trường Đại học Khoa học Xã hội và Nhân văn Thành phố Hồ Chí Minh, và trang Historic Vietnam.