Đạp Xe Kể Sài Gòn · Tập 13

Ông Học Giả Biết Mười Mấy Thứ Tiếng Và Ngôi Mộ Tự Vẽ Ở Chợ Quán – Mạch Nước Của Chữ

520 Trần Hưng Đạo, góc Trần Bình Trọng, phường Chợ Quán (Quận 5 cũ)

Chào bạn. Sáng nay Vương đạp xe từ phía Quận Một cũ, chạy dọc đường Trần Hưng Đạo về hướng Chợ Lớn. Tới góc Trần Bình Trọng, số năm trăm hai mươi, Vương dừng lại trước một cái cổng ba mái cong, nhìn giống cổng chùa. Mà ngó vô bên trong, trên nóc một ngôi mộ, lại có cây thánh giá. Đây là nơi yên nghỉ của ông Trương Vĩnh Ký, người Sài Gòn xưa hay gọi là Petrus Ký.

Nhiều người nghe tên Petrus Ký là nhớ tới ngôi trường. Theo Wikipedia, năm một nghìn chín trăm hai mươi tám, Sài Gòn mở một trường trung học mang tên ông, bây giờ là Trường Lê Hồng Phong. Mà sáng nay Vương muốn kể về chính con người ông.

Ông sinh ngày sáu tháng mười hai năm một nghìn tám trăm ba mươi bảy, ở vùng Cái Mơn, nay thuộc Chợ Lách, Bến Tre. Theo Wikipedia, mới năm tuổi ông đã học chữ Hán. Cha mất sớm, ông được mấy vị linh mục đem về nuôi dạy, học chữ quốc ngữ, rồi học tiếng La tinh. Năm một nghìn tám trăm năm mươi mốt, ông được học bổng qua trường dòng ở Penang, bên Mã Lai bây giờ.

Một đứa nhỏ miệt vườn, mồ côi cha, xuống tàu đi học xứ người. Bạn thử hình dung coi.

Ông học được nhiều thứ tiếng lắm. Wikipedia kể ra mười hai thứ: tiếng Pháp, tiếng Anh, La tinh, Hy Lạp, tiếng Hoa, tiếng Nhật, Tây Ban Nha, Mã Lai, Lào, Thái, Miến Điện, rồi tiếng Ấn. Báo VnExpress thì ghi chừng mực hơn, nói ông biết ít nhất mười thứ tiếng.

Năm một nghìn tám trăm sáu mươi ba, ông làm thông ngôn, đi theo phái đoàn của cụ Phan Thanh Giản sang Pháp. Theo Wikipedia, trong chuyến đó ông gặp văn hào Victor Hugo, nhà ngữ học Littré, nhà sử học Renan.

Về lại Sài Gòn, ông làm một việc mà tới giờ mình vẫn còn được hưởng. Ông góp sức làm tờ Gia Định báo, theo trang Historic Vietnam là tờ báo đầu tiên in bằng chữ quốc ngữ. Wikipedia ghi năm một nghìn tám trăm sáu mươi tám ông làm chủ bút. Ông đi dạy, soạn sách, chép truyện Kiều, truyện Lục Vân Tiên ra chữ quốc ngữ cho người ta dễ đọc. Wikipedia đếm được một trăm mười tám tác phẩm, trong vòng chừng bốn chục năm.

Bạn nghĩ coi. Mấy con chữ mình đọc trên điện thoại mỗi ngày, hồi đó còn lạ hoắc. Phải có người ngồi chép từng trang, in từng tờ báo, cho bà con quen mắt.

Ông còn viết về chính Sài Gòn. Theo trang Historic Vietnam, cuốn ký ức lịch sử về Sài Gòn và vùng chung quanh của ông, tới giờ người nghiên cứu Sài Gòn thời Pháp vẫn phải tìm đọc.

Theo báo Văn Hóa, năm một nghìn tám trăm bảy mươi bốn, ông có tên trong một danh sách mười tám nhà bác học nổi tiếng thế giới. Ông là người châu Á duy nhất trong danh sách đó.

Giờ bạn bước vô cổng với Vương nghen. Theo báo Văn Hóa và báo VnExpress, chính ông vẽ kiểu ngôi mộ này, rồi coi thợ làm cho tới lúc ông mất. Mộ hình bát giác, rộng chừng năm chục mét vuông. Cổng thì mái cong như đình chùa, nhà mộ thì làm kiểu Tây, trên nóc có cây thánh giá. Đông với Tây ở chung một chỗ, giống như chính cuộc đời ông.

Trên cửa có mấy câu chữ La tinh. Một câu, báo VnExpress dịch ra đại ý: hiểu biết là nguồn sống của người có nó. Một câu khác, theo trang Historic Vietnam, lấy trong Kinh Thánh, đại ý: xin thương tôi, ít ra là các bạn tôi.

Vương đứng đọc câu đó mà thấy chùng lòng. Một người biết cả chục thứ tiếng, viết cả trăm cuốn sách, mà tới lúc lo chỗ nằm cho mình, lại xin một điều rất nhỏ. Xin bạn bè thương mình.

Người đời sau có nhiều ý kiến khác nhau về ông, vì ông làm việc cho người Pháp. Wikipedia có ghi lại chuyện đó. Mà cũng theo Wikipedia, không ai nghi ngờ cái học rộng và sâu của ông.

Ông mất ngày một tháng chín năm một nghìn tám trăm chín mươi tám, thọ sáu mươi hai tuổi. Theo báo Văn Hóa, trên nóc mộ còn khắc dòng chữ tháng mười hai năm một nghìn tám trăm chín mươi tám. Bên trong có ba ngôi mộ. Ông nằm chính giữa. Một bên là bà vợ, bà Vương Thị Thọ. Một bên là người con trai lớn, ông Trương Vĩnh Thế.

Kế bên khu mộ là ngôi nhà khung gỗ ông cất hồi còn sống. Theo trang Historic Vietnam, trong nhà có tượng bán thân ông, mấy cái tủ ngày xưa đựng sách, và bản sao thư từ ông gửi qua lại với ông Hugo, ông Littré, ông Renan.

Còn tượng đồng của ông, từ năm một nghìn chín trăm hai mươi bảy từng đứng phía sau Nhà thờ Đức Bà. Bây giờ tượng nằm ở sân sau Bảo tàng Mỹ thuật, tức ngôi nhà vàng của chú Hỏa mà Vương có kể bạn nghe bữa trước.

Theo báo Văn Hóa năm hai nghìn hai mươi mốt, con cháu ông vẫn tự bỏ tiền ra giữ gìn khu mộ, không nhận tiền ai hết. Ai muốn vô thăm thì nên báo trước.

Vương đứng ngoài phố, xe chạy ầm ầm sau lưng, ngó vô cái mái mộ nhỏ, mà nghĩ. Chữ nghĩa giống như mạch nước ngầm. Người đào giếng thì đi rồi, mà người sau vẫn múc nước lên uống, nhiều khi đâu biết ai đã đào.

Nếu bạn có dịp chạy ngang góc Trần Hưng Đạo với Trần Bình Trọng, chậm lại một chút. Ngó vô cái cổng ba mái, nhớ tới một ông học trò miệt vườn đã góp tay đưa chữ quốc ngữ vô đời sống người mình.

Hồi nhỏ bạn học đánh vần với ai? Có ông thầy, bà cô nào dạy bạn những con chữ đầu tiên mà bạn còn nhớ không? Kể cho Vương nghe với nghen.

Những điều Vương kể về ông Trương Vĩnh Ký hôm nay, mình lấy từ báo Văn Hóa, báo VnExpress, trang Historic Vietnam và Wikipedia.