Đạp Xe Kể Sài Gòn · Tập 11

Ông Thượng Thư Không Có Nhà Riêng Và Ngôi Đình Minh Hương Ở Chợ Lớn – Một Năm Chuông Gọi Một Lần

380 Trần Hưng Đạo, phường Chợ Lớn (Quận 5 cũ)

Chào bạn. Sáng nay Vương đạp xe vô Chợ Lớn, theo đường Trần Hưng Đạo. Xe cộ đông, hai bên phố buôn bán đủ thứ. Tới số ba trăm tám mươi, Vương dừng lại trước một ngôi nhà cũ, mái ngói ống, phía trước có câu đối chữ Hán. Đây là đình Minh Hương Gia Thạnh. Nhiều người đi ngang mỗi ngày mà không để ý, vì nó nép giữa phố xá.

Sáng nay Vương kể bạn nghe chuyện ngôi đình này, và chuyện một người được thờ trong đó. Một ông quan làm tới Thượng thư mấy bộ, mà tới già vẫn không có cái nhà riêng để ở. Ông tên Trịnh Hoài Đức.

Mà trước hết, phải nói chữ Minh Hương là gì. Theo báo Pháp Luật Việt Nam, chữ "Minh" là nhà Minh bên Trung Hoa. Chữ "Hương" là làng. Minh Hương, tức là làng của người nhà Minh.

Chuyện bắt đầu từ năm một nghìn sáu trăm bảy mươi chín. Nhà Minh mất, hai vị tướng là Dương Ngạn Địch và Trần Thượng Xuyên đem khoảng năm chục chiến thuyền, chừng ba nghìn quân với gia đình, vượt biển xuống phương Nam, xin về với chúa Nguyễn. Ông Trần Thượng Xuyên với người của mình về lập nghiệp ở vùng Trấn Biên, tức Biên Hòa. Tới năm một nghìn sáu trăm chín mươi tám, con cháu người Hoa sống lâu đời ở vùng Phiên Trấn xin lập làng Minh Hương.

Theo hương ước của làng, năm một nghìn bảy trăm tám mươi chín là năm chính thức lập làng, rồi đình được dựng lên không lâu sau đó. Tới năm một nghìn tám trăm lẻ tám, vua Gia Long ban cho cái tên Gia Thạnh đường. Từ đó mới có cái tên dài mình nghe bây giờ: Minh Hương Gia Thạnh.

Giờ Vương kể chuyện ông Trịnh Hoài Đức nghen.

Theo báo Pháp Luật Việt Nam, ông sinh năm một nghìn bảy trăm sáu mươi lăm. Tổ tiên ông ở Phúc Châu, bên Trung Hoa, theo chân ông Trần Thượng Xuyên sang đây lập nghiệp. Tức là ông là người Minh Hương chính gốc.

Ông mồ côi cha từ hồi khoảng mười tuổi. Giữa lúc chiến tranh loạn lạc, mẹ ông dắt con về vùng Phiên Trấn, tức Gia Định. Ông theo học thầy Võ Trường Toản, người mà báo gọi là bậc mở đầu việc học ở Nam Kỳ. Về sau, ông cùng hai ông Lê Quang Định, Ngô Nhân Tịnh nổi tiếng thơ văn, người ta kêu ba ông là Gia Định tam gia. Ông là người nhỏ tuổi nhất.

Rồi ông ra làm quan với chúa Nguyễn Ánh. Năm một nghìn tám trăm lẻ hai, ông làm Thượng thư bộ Hộ, rồi được cử làm chánh sứ, đi sứ qua nhà Thanh. Sau đó ông hai lần làm Hiệp Tổng trấn Gia Định thành, rồi làm Thượng thư bộ Lễ, bộ Lại, bộ Binh. Báo Pháp Luật Việt Nam nói, làm Thượng thư tới bốn bộ mà vẫn giữ được mình trong sạch như ông, hiếm lắm.

Mà cái chuyện làm Vương nhớ nhất là chuyện cái nhà. Theo sách Đại Nam liệt truyện mà báo dẫn lại, làm quan lớn cỡ đó mà ông không có nhà riêng. Vua Minh Mạng phải cấp cho ông ba nghìn quan tiền, cùng cây gỗ, gạch ngói, để ông cất nhà mà ở.

Bạn thử hình dung coi. Một ông quan đứng đầu mấy bộ trong triều, đi sứ nước ngoài, coi sóc cả Gia Định thành. Vậy mà tới lúc già, vua phải cho tiền cất nhà.

Nhà riêng thì không có, mà ông để lại cho cả vùng đất này một thứ quý hơn. Ông viết bộ sách Gia Định thành thông chí. Trong đó ông ghi lại núi sông, đường sá, phong tục, sản vật của cả vùng Gia Định xưa. Báo Pháp Luật Việt Nam gọi đó là bộ bách khoa về đất Gia Định. Về sau, sách được dịch qua tiếng Pháp. Bây giờ ai muốn biết Sài Gòn, Gia Định hai trăm năm trước ra sao, thường phải tìm tới cuốn sách của ông.

Ông cũng không quên cái làng của mình. Hương ước làng Minh Hương được mấy bô lão soạn từ năm một nghìn tám trăm. Tới năm một nghìn tám trăm hai mươi mốt, chính ông Trịnh Hoài Đức xem lại và duyệt. Trong hương ước dạy người làng sống có phép tắc, có đạo nghĩa, biết đùm bọc nhau.

Năm một nghìn tám trăm hai mươi ba, ông đã già, xin vua cho về Gia Định bằng đường biển. Người xưa có câu, con cáo lúc chết còn quay đầu về núi. Vua Minh Mạng không nỡ, cho người tới khuyên ông ở lại, còn ban cho sâm, quế. Ông nghỉ ba tháng, rồi lại làm việc tiếp.

Hai năm sau ông mất, thọ sáu mươi mốt tuổi. Theo báo Pháp Luật Việt Nam, vua Minh Mạng nói một câu: "Trẫm nghe tin không ngờ nước mắt nhỏ xuống." Vua cho nghỉ chầu ba ngày. Ông được đưa về chôn ở quê mẹ, vùng Bình Trước, Biên Hòa.

Giờ bạn bước vô đình với Vương. Theo báo Pháp Luật Việt Nam, trong đình có tượng ba ông Trịnh Hoài Đức, Ngô Nhân Tịnh, Lê Quang Định. Bàn thờ bên trái thờ ông Nguyễn Hữu Cảnh và ông Trần Thượng Xuyên, người đã dắt tổ tiên của ông Đức tới đây.

Ở góc chánh điện có một cái chuông đồng, đúc năm một nghìn tám trăm hai mươi ba, do vua Minh Mạng ban. Mỗi năm, cái chuông này chỉ được đánh có một lần, vào ngày mười sáu tháng giêng âm lịch.

Vương đứng ngó cái chuông mà nghĩ. Một năm đánh một lần thôi. Mà mỗi lần đánh, chắc là cả làng nhớ lại mình từ đâu tới. Ngôi đình này được công nhận di tích kiến trúc nghệ thuật cấp quốc gia năm một nghìn chín trăm chín mươi ba.

Có người cả đời không có cái nhà riêng, mà để lại cho người sau cả một vùng đất được viết ra rõ ràng, có tên có tuổi. Vương nghĩ, đó cũng là một cách cất nhà. Cất cho cả Gia Định.

Nếu bạn có dịp vô Chợ Lớn, ghé đình Minh Hương Gia Thạnh buổi sáng. Đứng trước cái chuông đồng, ngó tượng ông Trịnh Hoài Đức. Rồi nghĩ tới ông quan không có nhà, ngồi viết về quê mình.

Bạn có biết làng mình, xóm mình, ngày xưa ai lập ra không? Nhà bạn có giữ cuốn gia phả nào không? Kể cho Vương nghe với nghen.

Những điều Vương kể về ông Trịnh Hoài Đức và đình Minh Hương Gia Thạnh hôm nay, mình lấy từ báo Pháp Luật Việt Nam và báo Pháp Luật Thành phố Hồ Chí Minh.