Đạp Xe Kể Sài Gòn · Tập 10

Chú Hỏa, Lời Đồn Hũ Vàng Và Ngôi Nhà Vàng Trên Đường Phó Đức Chính – Ngôi Nhà Mở Cửa

97A Phó Đức Chính, phường Bến Thành (Quận 1 cũ)

Chào bạn. Sáng nay Vương đạp xe qua khỏi chợ Bến Thành một chút, quẹo vô đường Phó Đức Chính. Đạp thêm một khúc là thấy một tòa nhà sơn màu vàng, cửa sổ cao, có mấy cái ban công nhỏ, đứng ngay góc đường. Đây là Bảo tàng Mỹ thuật Thành phố. Mà người Sài Gòn lớn tuổi đi ngang, nhiều người vẫn quen miệng kêu là nhà chú Hỏa.

Chú Hỏa là ai? Ai ở Sài Gòn lâu chắc cũng nghe cái tên này, kèm theo một đống chuyện ly kỳ. Sáng nay Vương kể bạn nghe về ông. Mà Vương sẽ kể hai thứ riêng ra: cái người ta đồn, với cái giấy tờ ghi.

Theo báo Znews, ông tên thật là Huỳnh Văn Hoa, gốc người Phúc Kiến, tên Pháp là Jean Baptiste Hui Bon Hoa. Chữ Hui Bon Hoa là cách đọc theo giọng Phúc Kiến, sau này nhiều người đọc trại thành Hứa Bổn Hòa. Người miền Nam mình hồi xưa hay kêu người Hoa là "chú", nên ông thành chú Hỏa. Theo lời con cháu ông kể lại, ông sống từ năm một nghìn tám trăm bốn mươi lăm tới năm một nghìn chín trăm lẻ một.

Giờ tới phần người ta đồn nghen. Báo VietNamNet với báo Pháp Luật Việt Nam có nhắc lại mấy lời đồn. Có người nói ông mua lại một cái ghế cũ, rạch nệm ra thấy vàng. Có người nói ông mua đồ cũ của một ông Tây mới mất, trong tấm thảm có giấu vàng lá với hột xoàn. Chuyện nào cũng ly kỳ, mà báo cũng nói rõ, đó là lời đồn.

Còn chuyện ông bắt đầu từ đâu, thì chính sách vở cũng kể hai kiểu. Theo báo Znews, học giả Vương Hồng Sển viết rằng ông hùn với một người Pháp, mở tiệm cầm đồ khắp Nam Kỳ, rồi buôn bán nhà đất. Còn theo lời con cháu ông kể lại cho một nhà văn, ông khởi nghiệp bằng đôi quang gánh đi mua ve chai.

Nghe tới ve chai, chắc bạn nào nghe tập chợ Bình Tây sẽ nhớ ông Quách Đàm. Mà hay ở chỗ, hồi xưa có câu "Nhất Hỏa, nhì Đàm", xếp chú Hỏa đứng đầu, ông Quách Đàm đứng thứ hai, trong mấy người gốc Hoa giàu nhất Sài Gòn, Chợ Lớn hồi đầu thế kỷ hai mươi. Hai ông ngồi gần nhau cả trong câu nói của dân mình.

Thôi, lời đồn để đó. Giờ mình coi giấy tờ ghi gì.

Báo Znews dẫn lại tài liệu lưu trữ cho thấy, trong mấy năm một nghìn tám trăm chín mươi, ông mua nhiều lô đất ở khu đầm lầy mà người Pháp gọi là Boresse. Sau này chợ Bến Thành mới được xây ngay khu đó, nên ông với các con được lợi nhiều nhất. Ông có công ty cầm đồ hùn với một người Pháp, tiệm mở ở nhiều tỉnh Nam Kỳ. Trụ sở đặt ở số chín mươi bảy đường d'Alsace Lorraine, tức đường Phó Đức Chính bây giờ. Đúng con đường Vương đang đứng.

Có một chuyện Vương thấy đáng kể hơn mấy hũ vàng. Theo báo Znews, ông bỏ tiền xây Bệnh viện Sài Gòn trên đường Lê Lợi. Rồi Bảo sanh viện Đông Dương, tức Bệnh viện Từ Dũ bây giờ. Rồi Phước Thiện y viện, tức Bệnh viện Nguyễn Trãi. Báo Pháp Luật Việt Nam thì ghi mấy công trình đó là của ông và các con.

Bạn nghe tới Từ Dũ có thấy gần không? Biết bao nhiêu người Sài Gòn mình chào đời ở đó. Có khi chính bạn, hay con bạn, cũng khóc tiếng đầu tiên trong cái bệnh viện mang dấu tiền của gia đình chú Hỏa.

Mà báo Znews nói thẳng một câu Vương thấy rất thật. Ông xây bệnh viện là để tỏ lòng biết ơn thành phố, mà cũng là để tạo danh tiếng. Vương thích cái sự thẳng đó. Người ta làm việc tốt, có khi cũng có chút muốn được tiếng. Mà bệnh viện thì vẫn cứu người, đứa nhỏ thì vẫn ra đời bình an. Cái tiếng thì qua, cái giường bệnh thì còn.

Năm một nghìn chín trăm lẻ một, chú Hỏa mất. Các con ông làm tiếp. Theo Wikipedia, tòa nhà chính mà bạn đang thấy đây được xây từ năm một nghìn chín trăm hai mươi chín tới năm một nghìn chín trăm ba mươi bốn, do một kiến trúc sư người Pháp tên Rivera thiết kế, làm nhà cho gia đình họ Hui. Có tài liệu khác ghi năm khác, nên Vương chỉ nói theo Wikipedia thôi. Mà nói gì thì nói, cái nhà này mọc lên gần ba chục năm sau khi ông mất. Ông chưa từng bước lên mấy cái cầu thang này.

Năm một nghìn chín trăm tám mươi bảy, tòa nhà thành Bảo tàng Mỹ thuật. Từ một cái nhà của một gia đình giàu nhất nhì Sài Gòn, giờ ai mua vé cũng vô được. Học trò vô vẽ, cặp đôi vô chụp hình, ông bà dắt cháu vô coi tượng, coi tranh.

Vương đứng ở hành lang, ngó nắng chiếu qua mấy ô kính màu, mà nghĩ. Người ta nhớ chú Hỏa bằng lời đồn hũ vàng. Mà cái thiệt sự còn lại cho người Sài Gòn, là mấy cái bệnh viện, với cái nhà mở cửa cho mọi người vô. Lời đồn thì vui để kể. Còn cái mình làm ra cho người khác, mới là cái ở lại lâu.

Nếu bạn có dịp tới Bảo tàng Mỹ thuật, ngoài coi tranh, bạn thử ngó cái nhà một chút. Ngó cầu thang, ngó cửa sổ, ngó gạch bông dưới chân. Rồi nhớ là ngay trên con đường này, hơn trăm năm trước, có một ông chú người Phúc Kiến làm ăn ở đây.

Bạn có nghe ông bà kể chuyện gì về chú Hỏa không? Hay bạn có chào đời ở Từ Dũ không? Kể cho Vương nghe với nghen.

Những điều Vương kể về chú Hỏa và ngôi nhà này hôm nay, mình lấy từ báo Znews, báo VietNamNet, báo Pháp Luật Việt Nam và Wikipedia.