Đạp Xe Kể Sài Gòn · Tập 9

Ông Huyện Sỹ, Bà Huỳnh Thị Tài Và Ngôi Nhà Thờ Bớt Đi Một Gian – Bớt Một Gian Cho Người

1 Tôn Thất Tùng, phường Bến Thành (Quận 1 cũ)

Chào bạn. Sáng nay Vương đạp xe dọc đường Nguyễn Trãi, hướng về phía chợ Bến Thành. Tới ngã tư Tôn Thất Tùng, ngước lên là thấy một cái tháp chuông nhọn hoắt, đá xám, cao vượt hẳn mấy dãy nhà xung quanh. Đây là nhà thờ Huyện Sỹ. Dân trong xóm còn kêu là nhà thờ Chợ Đũi, theo tên giáo xứ.

Cái tên Huyện Sỹ là tên một người. Một người mà hồi xưa, dân Sài Gòn nhắc tới là nghĩ ngay tới chữ giàu. Báo Tuổi Trẻ có nhắc một câu truyền miệng thời đó: "Nhứt Sỹ, nhì Phương, tam Xường, tứ Định." Đứng đầu là ông Sỹ. Sáng nay Vương kể bạn nghe chuyện của ông, với chuyện của bà vợ ông, hai người nằm lại trong chính ngôi nhà thờ này.

Ông tên Lê Phát Đạt, người ở Cầu Kho, Sài Gòn, trong một gia đình theo đạo Công giáo. Ông được gửi qua Penang, bên Mã Lai, học trường dòng. Ông học được tiếng La tinh, tiếng Pháp, chữ Hán, chữ quốc ngữ. Về nước, ông không đi tu mà làm thông ngôn cho chính quyền Pháp.

Còn sao lại kêu là Huyện Sỹ? Theo báo VietNamNet, tên ông hồi nhỏ là Sỹ. Theo báo Znews, năm một nghìn tám trăm bảy mươi bốn, ông được phong chức tri huyện danh dự. Chữ "Huyện" ghép với chữ "Sỹ", thành ra ông Huyện Sỹ. Tới năm một nghìn tám trăm tám mươi, ông còn được vô Hội đồng Quản hạt Nam Kỳ.

Mà nói chuyện ông thì phải nói chuyện bà. Bà tên Huỳnh Thị Tài, sinh năm một nghìn tám trăm bốn mươi lăm, quê Thủ Đức. Báo Znews kể, bà là người lo kho lúa, lo chuyện mua bán lúa gạo, và giữ tiền bạc trong nhà. Tới đầu năm một nghìn tám trăm bảy mươi chín, hai ông bà đã có khoảng một nghìn ba trăm mẫu tây đất ở Sài Gòn với Tân An. Hai người có tám người con. Về sau, cháu ngoại của ông bà là Nam Phương hoàng hậu, vợ vua Bảo Đại.

Nghe tới đây, chắc bạn nghĩ đây là chuyện nhà giàu. Mà cái làm Vương nhớ lại là chuyện nhà giàu đó đem cho.

Theo báo Tuổi Trẻ, ông Huyện Sỹ hiến một khu đất lớn cho họ đạo Thạnh Hòa, ở vùng Chí Hòa bây giờ. Tài liệu xưa ghi khu đất đó rộng mấy trăm héc ta, mỗi nguồn nói một con số. Đất đó để cho bà con nông dân thuê trồng trọt, lấy tiền lo cho họ đạo nghèo. Ông còn bỏ tiền cất nhà thờ ở đó.

Rồi có một chuyện nhỏ, mà Vương đọc xong ngồi im một hồi. Cũng báo Tuổi Trẻ kể, ngôi nhà thờ Huyện Sỹ mình đang đứng trước mặt đây, ban đầu được tính xây năm gian. Ông Lê Phát Đạt quyết định cắt bớt một gian, còn bốn gian, rồi lấy số tiền dư ra đó để xây nhà thờ Chí Hòa. Báo còn nói, tiền xây nhà thờ Chí Hòa chỉ bằng một phần mười tiền xây nhà thờ Huyện Sỹ.

Bạn thử hình dung coi. Ngôi nhà thờ mang tên mình, ở ngay giữa Sài Gòn, mình chịu cho nó ngắn lại một khúc. Để ở một vùng ruộng xa hơn, bà con nông dân có chỗ đọc kinh.

Mà ông còn một lý do để thương cái vùng đó. Theo báo Tuổi Trẻ, trong nhà thờ Chí Hòa có mộ của mẹ ông, bà Phạm Thị Tin, mất năm một nghìn tám trăm tám mươi sáu, thọ sáu mươi chín tuổi. Kế bên là mộ một người con gái của ông, cô Lê Thị Hòa, mất năm một nghìn tám trăm chín mươi mốt, mới có mười tuổi.

Mười tuổi. Người giàu nhất Sài Gòn, mà cũng có lúc đứng trước mộ đứa con mười tuổi của mình. Tiền nhiều cỡ nào cũng không giữ được.

Năm một nghìn chín trăm, ông Huyện Sỹ mất. Hai năm sau, năm một nghìn chín trăm lẻ hai, nhà thờ Huyện Sỹ mới khởi công. Tới năm một nghìn chín trăm lẻ năm mới khánh thành. Theo báo VietNamNet, nhà thờ tốn khoảng ba chục nghìn đồng Đông Dương, bằng một phần bảy tài sản của ông. Ông không kịp thấy cái tháp chuông này mọc lên.

Bà Huỳnh Thị Tài thì sống thêm hai mươi năm nữa. Bà mất năm một nghìn chín trăm hai mươi. Theo báo VietNamNet, sau đó hài cốt hai ông bà được đưa về nằm ở phía sau cung thánh, nơi có tượng ông bà và các con.

Vương nghĩ tới hai mươi năm đó hoài. Hai mươi năm một người đàn bà giữ cái nhà, giữ kho lúa, giữ mấy đứa con, sau khi chồng mất. Rồi tới cuối cùng, hai người lại nằm gần nhau, ngay dưới mái nhà thờ mà người chồng đã bớt đi một gian.

Người ta hay hỏi, làm ra của cải rồi để đâu. Chuyện ông bà Huyện Sỹ cho Vương thấy một cách trả lời. Của làm ra, để một phần thành chỗ cho người ta ngồi đọc kinh. Để một phần thành ruộng cho bà con thuê làm ăn. Cái phần mình chịu bớt đi, nhiều khi lại là cái phần người ta nhớ mình lâu nhất.

Bây giờ, hơn một trăm năm rồi, vẫn có người ghé vô đây, ngồi im một chút giữa phố xá ồn ào. Khách du lịch đi ngang thì đứng chụp cái tháp chuông. Có mấy ai biết cái nhà thờ này đáng lẽ ra dài hơn một gian đâu.

Nếu bạn có dịp đi ngang góc Nguyễn Trãi, Tôn Thất Tùng, ghé vô một chút. Đếm thử mấy gian nhà thờ. Rồi nghĩ tới cái gian không được xây, cái gian đã đi tuốt lên Chí Hòa, thành một ngôi nhà thờ khác.

Còn bạn, có khi nào bạn bớt phần mình cho người khác mà không ai biết không? Hay trong nhà bạn có ai từng làm vậy? Kể cho Vương nghe với nghen.

Những điều Vương kể về ông bà Huyện Sỹ và ngôi nhà thờ này hôm nay, mình lấy từ báo Tuổi Trẻ, báo VietNamNet, báo Znews và trang Historic Vietnam.