Những người viết nên Tình Ca · Tập 76

Quốc Bảo – Người dạy đàn viết những tình ca tinh khôi

Thầy giáo dạy đàn và một mùa Tết

Đầu những năm chín mươi, ở Sài Gòn, có một thầy giáo trẻ dạy đàn ghi ta cho sinh viên trường Cao đẳng Sư phạm. Thầy chừng hai mươi bốn, hai mươi lăm tuổi. Mình hình dung thầy ban ngày đứng lớp, chỉ cho học trò từng thế bấm. Còn những lúc một mình, thầy viết những bài hát chưa ai nghe.

Một trong những bài hát ấy ra đời quanh dịp Tết. Có nguồn ghi năm một nghìn chín trăm chín mươi mốt, có nguồn ghi đúng Tết năm một nghìn chín trăm chín mươi hai. Bài hát tên là Em về tinh khôi. Và điều làm mình chú ý là, phải mấy năm sau đó, bài hát mới thật sự đến được với người nghe.

Người thầy giáo dạy đàn ấy là nhạc sĩ Quốc Bảo.

Tên thật của ông là Bùi Quốc Bảo. Phần lớn các nguồn ghi ông sinh năm một nghìn chín trăm sáu mươi bảy, ở Sài Gòn. Có bài báo tính theo tuổi thì ra sớm hơn một năm, nên mình chỉ dám nói là vào khoảng năm ấy. Còn chuyện quê nhà thì ông nói rất rõ. Năm hai nghìn không trăm mười bảy, báo Thế giới và Việt Nam ghi lại rằng Sài Gòn là nơi ông sinh ra, và ông nguyện đó cũng là nơi ông sẽ nằm xuống.

Trong một bài bút ký tự viết cho báo VietNamNet, ông kể mình không có nhiều bạn. Ông lớn lên khá cô độc, tính hướng nội. Mình đọc tới đó thì hiểu thêm một chút về những bài hát của ông. Người ít nói thường nghe được nhiều. Và người lớn lên một mình thì hay tìm tới cây đàn như tìm một người để trò chuyện.

Trong một cuộc trò chuyện với ca sĩ Trần Thu Hà đăng trên báo VnExpress năm hai nghìn không trăm lẻ ba, ông có nhắc ngắn gọn về cha mình. Cha ông cũng là người làm nghệ thuật. Ông chỉ nói một câu: tiếc là ông lại mất sớm. Có những câu ngắn như vậy mà đủ để người nghe đứng lặng một chút.

Còn mẹ ông thì có một nỗi lo rất đời thường. Với báo Sài Gòn Giải Phóng năm hai nghìn không trăm hai mươi, khi đã viết nhạc được ba mươi năm, ông kể rằng mẹ ông, năm ấy đã tám mươi tuổi, từng không tin nghề viết nhạc có thể nuôi nổi một gia đình. Và ông trả lời bằng một câu mình rất quý: tôi đã sống và làm việc một cách đàng hoàng, nghiêm túc đến tận bây giờ.

Bạn thử nghĩ coi. Có bà mẹ nào mà không lo khi con mình chọn một cái nghề không có lương tháng. Câu trả lời của ông không khoe giàu, không khoe danh. Chỉ là đàng hoàng và nghiêm túc.

Báo Việt Nam News ghi rằng ông bắt đầu đi làm từ năm một nghìn chín trăm tám mươi chín, là giáo viên âm nhạc ở trường Cao đẳng Sư phạm Thành phố Hồ Chí Minh. Chính ông, khi nhìn lại ba mươi năm, cũng nói với báo Sài Gòn Giải Phóng rằng mười năm đầu, từ năm một nghìn chín trăm chín mươi mốt trở đi, là giai đoạn âm nhạc mộng mơ.

Em về tinh khôi thuộc đúng cái giai đoạn mộng mơ đó. Báo Sài Gòn Giải Phóng xếp nó vào những tình ca giản dị buổi đầu của ông. Báo Việt Nam News thì gọi đó là một bản tình ca có màu nhạc jazz, tức là thứ nhạc của những phòng trà nhỏ, có hợp âm mềm, có nhịp hơi lửng lơ, nghe như người ta vừa hát vừa nghĩ.

Nghe bài hát này, mình thấy nó giống một buổi sáng đầu năm hơn là một chuyện tình. Giai điệu đi chậm, có chỗ ngập ngừng, như người đứng ở đầu ngõ chờ ai đó về. Chữ trong bài nhẹ và sạch, không than thở, không níu kéo. Cái tên bài hát cũng vậy. Tinh khôi là thứ người ta chỉ thấy được khi lòng mình còn trong.

Nhưng một bài hát viết xong thì chưa phải là đã sống. Nó còn phải chờ một giọng hát. Và với Em về tinh khôi, cái chờ đó kéo dài mấy năm.

Những bài hát chờ giọng hát

Những năm giữa thập niên chín mươi, Quốc Bảo vẫn chưa phải là một cái tên người ta biết. Theo báo Việt Nam News, khoảng năm một nghìn chín trăm chín mươi lăm, ông về làm biên tập âm nhạc ở Hãng phim Phương Nam, lo phần tuyển chọn, biên tập và ghép nhạc cho phim. Có nguồn khác ghi là năm một nghìn chín trăm chín mươi sáu.

Trong bài bút ký viết cho báo VietNamNet, ông kể rằng khoảng năm một nghìn chín trăm chín mươi bảy, ông vừa viết báo chuyên nghiệp, vừa sáng tác, nhưng chưa công bố một bài hát nào. Mình hình dung một xấp bài hát nằm im trong ngăn tủ, như những lá thư chưa gửi.

Cũng trong năm ấy, ông bắt đầu làm nhà sản xuất âm nhạc. Ông làm hợp tuyển đầu tay mang tên Mùa tình yêu, và nhờ người bạn lớn tuổi là nhạc sĩ Bảo Chấn phối khí lại bài Em về tinh khôi cho album này. Phối khí, nói cho dễ hiểu, là chọn nhạc cụ nào chơi câu nào, chỗ nào để lặng đi.

Và rồi giọng hát ấy xuất hiện. Đó là ca sĩ Trần Thu Hà, mà nhiều người quen gọi là Hà Trần. Theo báo Việt Nam News, năm một nghìn chín trăm chín mươi bảy, cô hát Em về tinh khôi, và đó là bài hát đầu tiên đưa tên Quốc Bảo tới đông đảo người nghe.

Hai năm sau, năm một nghìn chín trăm chín mươi chín, Hà Trần ra album phòng thu đầu tay, mang luôn tên Em về tinh khôi. Báo Sài Gòn Giải Phóng ghi rằng chính Quốc Bảo là người biên tập album. Ca khúc chủ đề giúp cô vào nhóm mười ca sĩ được yêu thích của giải Làn Sóng Xanh, giải thưởng do người nghe đài bình chọn.

Báo Sài Gòn Giải Phóng còn dùng một chữ rất đắt: giọng Hà Trần đóng đinh với bài hát. Nhiều ca sĩ khác hát lại sau đó, nhưng báo Tri Thức nhận xét khó ai vượt qua được cái bóng của cô.

Năm hai nghìn không trăm lẻ ba, báo VnExpress gọi hai người là một cặp bài trùng, cùng làm nghệ thuật và chia ngọt sẻ bùi. Hà Trần còn hát nhiều bài khác của ông. Báo Pháp luật Việt Nam nhắc tới Em về tóc xanh, Vừa biết dấu yêu, Chờ em nơi thềm trăng.

Từ cuối thập niên chín mươi, bài hát của ông bắt đầu tìm được nhiều giọng hát khác. Ca sĩ Thanh Lam hát Ngồi hát ca bềnh bồng. Báo Việt Nam News ghi rằng bài Còn ta với nồng nàn đã giúp ca sĩ Quang Dũng trở thành ngôi sao vào năm hai nghìn không trăm lẻ một.

Rồi có Tóc nâu môi trầm, gắn với giọng hát Mỹ Tâm những ngày cô mới đi hát. Báo Tri Thức tả bài hát này vui tai, lí lắc, chở niềm hào hứng của một cô gái đôi mươi vừa bước vào đời. Báo VnExpress năm hai nghìn không trăm mười một gọi Quốc Bảo là một trong những nhạc sĩ đã giúp đỡ Mỹ Tâm từ những ngày đầu ấy.

Có một bài hát nữa mình muốn nhắc, vì nó có một số phận rất riêng. Đó là bài Tàn phai. Báo Pháp luật Việt Nam ghi bài này được viết năm một nghìn chín trăm chín mươi hai, gần như cùng thời với Em về tinh khôi. Nhiều năm sau, ca sĩ Lê Hiếu hát nó trong một buổi diễn ở phòng trà, và một người nghe viết thư cho báo VnExpress khen rằng nghe hay. Đến năm hai nghìn không trăm hai mươi mốt, báo Sài Gòn Giải Phóng mới cho biết ông viết bài ấy để tặng một người tên Đan Hy.

Ông từng chia sẻ với trang Vietcetera một thói quen rất lạ. Ông thường tìm được giọng hát phù hợp trước, rồi mới viết bài cho người đó. Ông cũng hay viết theo từng đợt, chừng chín, mười bài, rồi nghỉ một thời gian cho lòng mình đầy lại. Giống như người thợ may, gặp người trước, rồi mới cắt vải.

Những năm ấy là những năm tình ca của ông nở rộ nhất. Nhưng sau cái mộng mơ, ông bước vào một giai đoạn khác, trầm hơn, và cũng nhiều suy nghĩ hơn.

Bảy lần thu một bài độc thoại

Khi nhìn lại ba mươi năm viết nhạc, Quốc Bảo chia đường đi của mình thành ba chặng, mỗi chặng chừng mười năm. Báo chí gọi tên ba chặng ấy là Tinh khôi, Độc thoại và Bình yên. Chặng đầu có Em về tinh khôi. Chặng giữa có những bài ông viết như đang tự nói với chính mình, mà trang Vietcetera lấy bài Ngọt và đắng làm ví dụ.

Năm hai nghìn không trăm lẻ tám, ông làm một album rất lạ, tên tiếng Anh là My guitar, my friends, nghĩa là cây đàn của tôi, những người bạn của tôi. Báo Pháp luật Việt Nam kể album được thu trong ba ngày, không thêm thắt, không kỹ xảo, chỉ có giọng hát và tiếng đàn. Người hát là Mai Khôi, Tóc Tiên và Hòa Trần.

Trong album có bài Độc thoại. Cũng theo bài báo ấy, ông có ghi trên trang nhật ký mạng của mình rằng bài này phải thu tới bảy lần mới tạm hài lòng. Đến lần thứ năm, giọng người hát đã mệt, còn người đàn thì tứa máu ngón tay. Mình đọc chi tiết đó mà thấy thương. Một bài hát tên là Độc thoại, mà để có nó, cần cả một nhóm người ngồi với nhau bảy lần liền.

Cũng trong những năm ấy có một bài hát được rất nhiều người trẻ thuộc. Đó là Giấc mơ tuyết trắng. Theo báo Đại Đoàn Kết, bài hát được viết cho bộ phim Tuyết nhiệt đới, do ca sĩ Thủy Tiên hát, và gây thành một cơn sốt từ cuối năm hai nghìn không trăm lẻ sáu đến năm hai nghìn không trăm lẻ tám. Nhờ bài hát này, Thủy Tiên được giải ca sĩ trẻ triển vọng của Làn Sóng Xanh.

Tuyết ở Sài Gòn là chuyện không bao giờ có. Có lẽ vì vậy mà bài hát nghe như một giấc mơ thật. Người ta ở xứ nóng quanh năm, nghe nói về tuyết trắng thì không thấy lạnh, chỉ thấy xa, thấy trong, thấy một nơi nào đó mình chưa từng tới.

Rồi tới bài Bình yên, được báo Việt Nam News ghi là ra đời năm hai nghìn không trăm lẻ ba, cũng là tên một album riêng của ông. Bài hát này về sau còn được ca sĩ Nguyên Hà hát lại trong một album của hai thầy trò. Bình yên cũng là cái tên ông chọn cho chặng thứ ba của đời mình.

Tháng bảy năm hai nghìn không trăm lẻ tám, ông có đêm nhạc riêng đầu tiên, tên là Tình ca hồng, ở Nhà hát Hòa Bình. Báo VnExpress kể lại: Tùng Dương hát Vắng em, Tóc Tiên hát Tình ca, Anh Thư hát Tóc nâu môi trầm. Và có một lúc, Mai Khôi hát Chờ em nơi thềm trăng, còn chính Quốc Bảo ngồi đệm đàn ghi ta cho cô.

Mình rất thích hình ảnh đó. Một nhạc sĩ đã có hàng trăm bài hát, trong đêm nhạc riêng của mình, không đứng giữa sân khấu để nhận hoa, mà ngồi xuống, ôm cây đàn, đệm cho học trò hát. Như ngày xưa đứng lớp ở trường sư phạm.

Ngoài viết nhạc, ông còn viết sách. Báo Thế giới và Việt Nam ghi đến năm hai nghìn không trăm mười tám ông đã in bảy cuốn. Có cuốn Những cái tên những mặt người, ghi lại hai mươi gương mặt ông từng gặp trong nghề, như Cẩm Vân, Mỹ Tâm, Trần Thu Hà, Bảo Chấn. Với báo VnExpress, ông nói cuốn sách thật ra là viết về Sài Gòn, nơi ông đã gặp gỡ và lìa xa nhiều người.

Rồi có cuốn Saigon của tôi, vừa chữ vừa ảnh, ông tự chụp bằng những chiếc máy ảnh phim cũ. Ông gọi Sài Gòn là miền tâm tưởng của mình. Báo Pháp luật Việt Nam ghi lại lời ông, rằng Sài Gòn tâm tưởng gần như bất biến trong ông. Thành phố ngoài kia thì đổi thay từng ngày, còn thành phố trong lòng ông thì vẫn đứng yên.

Mình nghĩ những bài hát của ông cũng là những tấm ảnh như vậy. Chụp lại một mái tóc, một thềm trăng, một buổi sáng đầu năm. Thành phố có đổi, người có đi, nhưng bài hát thì vẫn đứng yên ở chỗ cũ, chờ ai đó mở ra.

Trở về với cây đàn mộc

Có một người học trò đi với ông lâu hơn ai hết. Đó là ca sĩ Nguyên Hà. Hai thầy trò làm chung một loạt ba album tên là Địa đàng, kéo dài bảy năm. Báo Sài Gòn Giải Phóng nhận xét album cuối có hòa âm tối giản, có những bài mới mộc hơn, và trong đó có cả Bình yên, Vừa biết dấu yêu, Tình ca phố.

Cuối năm hai nghìn không trăm hai mươi mốt, hai thầy trò ra một album nhỏ, tên là Những bài hát dành tặng. Chỉ có tiếng đàn ghi ta và giọng hát Nguyên Hà, không chỉnh sửa. Mỗi bài viết cho một người. Theo báo Sài Gòn Giải Phóng, bài Lan xưa tặng ca sĩ Ý Lan, bài Tình ca Nhung tặng ca sĩ Hồng Nhung, bài Tàn phai tặng Đan Hy, còn mấy bài khác dành cho chính Nguyên Hà.

Ông nói với báo rằng hai thầy trò đã làm việc với nhau mười một năm, nên rất mừng là mỗi bài chỉ thu đúng một lần. Mình thấy câu đó đẹp. Mười một năm để đến được chỗ một lần là đủ. Không phải vì dễ hơn, mà vì đã hiểu nhau hơn.

Ông cũng nói, trải qua nhiều thể loại suốt ba mươi năm làm nghề, rốt cuộc ông lại trở về với dòng nhạc mộc mạc mà người ta gọi là folk, tức là nhạc dân ca hiện đại. Ông kể mình chịu ảnh hưởng nhiều từ Bob Dylan, Janis Ian và Joan Baez, những người hát rong nổi tiếng của nước Mỹ, chỉ cần một cây đàn và một giọng hát là kể được cả một câu chuyện.

Ông vẫn có những học trò mới. Ca sĩ Trini, tên thật là Lưu Tuyết Trinh, lần đầu liên hệ với ông năm hai nghìn không trăm mười sáu, rồi ba năm sau mới được ông nhận lời làm cùng. Ông gọi giọng hát cô là vừa mãnh liệt vừa sầu bi. Gần Tết năm hai nghìn không trăm hai mươi, ông viết bài Yêu là không hối tiếc, như một món quà mừng cô tròn một năm theo nghề cùng ông.

Năm hai nghìn không trăm hai mươi mốt, để kỷ niệm ba mươi năm viết tình ca, ông làm một album đĩa than, chọn chín bài hát, viết về tình yêu và người phụ nữ. Người hát là Hà Trần, Bằng Kiều, Nguyên Hà, Lê Hiếu, phần sản xuất có nhạc sĩ Bảo Chấn. Ông nói với báo Việt Nam News rằng nhạc trong album phản chiếu đúng đời sống và tình yêu của ông.

Theo báo Việt Nam News, đến lúc ấy ông đã viết hơn một nghìn bài hát. Trước đó, năm hai nghìn không trăm mười chín, ông in một cuốn sách nhạc tên là Những lời bình yên, gom những bài hát về tuổi thơ, gia đình, bạn bè và tình yêu. Ông mong những bài hát ấy giúp người trẻ thương âm nhạc nhiều hơn.

Trên trang Vietcetera, ông có hai câu nói mà mình muốn giữ lại cho bạn. Câu thứ nhất: tuổi già rất gần với trẻ thơ. Câu thứ hai: tôi chỉ cảm thấy đời sống có nghĩa khi tin tưởng ở tình yêu.

Mình nghĩ hai câu đó nối với nhau. Người viết Em về tinh khôi năm hai mươi mấy tuổi, rồi tới tuổi năm mươi lại trở về với cây đàn mộc và những bài hát tặng người, thì cái tinh khôi đó chưa bao giờ mất đi. Nó chỉ đi một vòng, rồi quay về.

Nếu tối nay bạn nghe lại một bài của Quốc Bảo, mình nhờ bạn để ý một điều. Đừng nghe phần lộng lẫy. Hãy nghe chỗ giai điệu ngập ngừng, chỗ chữ được đặt nhẹ như sợ làm đau ai. Đó là tiếng của một người ít nói, lớn lên một mình với cây đàn, và cả đời tin vào tình yêu.

Tình Ca. Ở đây có bình an.