Những người viết nên Tình Ca · Tập 69

Bảo Chấn – Cậu bé gõ nhịp bên cửa kính

Ngón tay gõ trên khung kính

Ở Huế, có một cậu bé theo cha đi đón mấy đứa em tan học. Trong lúc chờ, cậu đứng ngoài cửa sổ một lớp học nhạc. Bên trong, người ta đang hát. Cậu nghe, rồi bất giác đưa ngón tay gõ lên khung kính, gõ theo nhịp bài hát. Gõ đúng từng nhịp một.

Người thầy dạy nhạc trong lớp để ý thấy. Thầy ra nói với người cha rằng thằng nhỏ này có khiếu, nên cho nó học nhạc. Chuyện đó, chính cậu bé về sau kể lại với báo chí, khi đã thành nhạc sĩ Bảo Chấn.

Mình kể hơi kỹ cái chuyện ngón tay gõ nhịp này. Vì cả đời âm nhạc của ông, về sau, cũng giống vậy. Ông đứng phía sau, lặng lẽ giữ nhịp cho người khác hát. Người ta nhớ giọng ca sĩ, ít ai nhìn thấy người đứng sau tấm kính.

Ông sinh năm một nghìn chín trăm năm mươi, ở Huế, trong một gia đình gốc hoàng tộc. Cha ông là nhạc sĩ Vĩnh Phan, người rành nhạc cổ và nhạc cung đình. Ông là con trai đầu trong năm anh em trai. Ông là người còn sống, nên mình chỉ kể những gì ông và báo chí đã nói công khai.

Nghe thì tưởng nhà có cha làm nhạc thì con theo nhạc là chuyện dễ. Nhưng không phải. Ông kể với báo Thanh Niên rằng người cha muốn con mình làm công chức. Theo bài viết của nhà báo âm nhạc Trường Kỳ, ông cụ cho con vô học trường dòng, mong con sau này có chỗ đứng đàng hoàng trong xã hội. Nhạc thì để cha lo, con thì lo học.

Cho tới cái buổi chiều đứng ngoài cửa sổ. Người thầy nhìn thấy ngón tay gõ nhịp, theo Trường Kỳ, là một linh mục dạy ở Viện Âm nhạc Huế. Người cha nghe lời thầy, cho con đi học. Cậu học dương cầm và lý thuyết âm nhạc ở Huế, học vượt chương trình. Rồi cậu tự học thêm kèn trumpet, kèn saxophone, biết chơi cả vài cây đàn cổ.

Trong một chương trình âm nhạc phát thanh năm hai nghìn mười một, ông kể rằng đó là cái duyên tình cờ đưa ông tới âm nhạc. Một buổi đón em, một khung kính, một người thầy tinh mắt. Thiếu một trong ba thứ đó, có khi đã không có nhạc sĩ Bảo Chấn.

Người ngồi sau cây đàn

Khoảng năm một nghìn chín trăm sáu mươi sáu, cả nhà vào Sài Gòn để cậu chuẩn bị thi tốt nghiệp. Từ đó, ông ở lại Sài Gòn luôn.

Ông bắt đầu đời nhạc công. Theo Trường Kỳ, ông chơi đàn ở những phòng trà nổi tiếng của Sài Gòn hồi đó. Những năm sau, ông chơi đàn organ cho các đoàn văn nghệ như đoàn Bông Sen, đoàn Kim Cương, có lúc còn chơi cho cả đoàn xiếc. Ông kể với Trường Kỳ rằng hồi đó chơi nhạc chỉ vì mê, chứ chơi nhạc để kiếm sống thì khó lắm.

Cuối thập niên tám mươi, ông lập một dàn nhạc tên là Thanh Xuân, ở khu Chợ Đũi. Dàn nhạc ấy đoạt huy chương vàng cấp thành phố năm năm liền. Ông còn làm hòa âm, phối khí cho rất nhiều ca sĩ. Hòa âm phối khí là việc viết phần đệm cho từng cây đàn, từng nhạc cụ, để một giai điệu trần trụi thành một bản nhạc đầy đặn.

Ông viết bài hát đầu tiên từ năm mười sáu tuổi. Nhưng phải tới khoảng năm bảy mươi chín, tám mươi, ông mới thật sự viết nhạc một cách nghiêm túc. Theo Trường Kỳ, bài đầu tiên được nhiều người biết là Bài ca chưa viết hết lời.

Ông kể với báo Tuổi Trẻ rằng ông bắt đầu sáng tác từ chính những đêm chơi đàn. Ngồi sau cây đàn, ông quan sát khán giả. Bài nào làm người ta lắng nghe, bài nào làm người ta hát theo, ông để ý hết. Ông nói nhạc cần có ba tính: đại chúng, nâng cao, và phổ cập.

Mình thấy cái nghề nhạc công dạy cho ông một điều mà trường lớp không dạy. Là nghe bằng tai của người nghe. Một người ngồi phòng thu một mình có thể viết bài rất hay, mà không ai hát được. Còn người ngồi sau cây đàn nhiều năm thì biết rõ một câu hát phải nằm ở đâu thì người ta mới thuộc.

Cũng trong chương trình phát thanh năm hai nghìn mười một, ông kể rằng chính kinh nghiệm làm người biểu diễn giúp ông hiểu một bài hát thành hình ra sao. Rồi tới giữa thập niên chín mươi, cái vốn liếng mấy chục năm ngồi sau cây đàn ấy bắt đầu trổ bông.

Những năm của Làn Sóng Xanh

Giữa thập niên chín mươi, ở Thành phố Hồ Chí Minh có một chương trình bình chọn ca khúc trên Đài Tiếng nói Nhân dân Thành phố, tên là Làn Sóng Xanh. Người nghe gửi thư bình chọn, mỗi tuần có một danh sách mười bài được yêu thích nhất. Báo Thanh Niên viết rằng tên tuổi Bảo Chấn gắn với thời đỉnh cao của chương trình ấy.

Ông kể với VnExpress rằng quãng năm chín mươi lăm, chín mươi sáu là lúc ông sung sức nhất. Những bài hát nối nhau ra đời. Nỗi nhớ dịu êm. Nơi ấy bình yên. Biển chờ. Dường như. Về với anh. Nhạc sĩ Quốc Bảo, trong một bài hồi ức trên báo VietNamNet, gọi ông là người làm ra bài hát ăn khách hàng đầu thời đó, và nói ông góp công lớn làm nên thành công của ca sĩ Lam Trường.

Có một chuyện nhỏ mà dễ thương. Ông kể với báo Thanh Niên rằng hai bài Nơi ấy bình yên và Nỗi nhớ dịu êm được viết về một người cụ thể. Ông nói không ngại giấu giếm gì, người đó bây giờ chính là vợ ông. Hai bài hát cả nước hát theo, hóa ra là hai lá thư tình của một người.

Nghe Nơi ấy bình yên qua giọng Lam Trường, mình thấy giai điệu rất dễ vào. Câu nhạc ngắn, đi lên nhẹ nhàng rồi đáp xuống êm. Không có nốt nào khó hát. Đúng cái tinh thần đại chúng mà ông nói. Nhưng nghe kỹ, mình sẽ thấy phần hòa âm phía sau rất chăm chút, từng lớp đàn, từng câu đệm. Cái tay nghề của người nhạc công lâu năm nằm ở đó.

Lạ một điều. Ông kể với báo Tuổi Trẻ rằng nhiều bài trúng nhất lại là những bài ông không đánh giá cao, như Nỗi nhớ dịu êm, Nơi ấy bình yên. Còn những bài ông thương hơn là Rồi dấu yêu về, Chiếc lá vô tình, Dấu vết, Như cơn mưa đi mãi. Người viết với người nghe, nhiều khi thương hai thứ khác nhau.

Rồi những giọng hát lớn tìm tới nhạc ông. Mỹ Linh hát Hoa cỏ mùa xuân. Thanh Lam hát Bên em là biển rộng. Bằng Kiều hát Một ngày mùa đông. Mỹ Lệ hát Và cơn mưa tới. Ca sĩ Mỹ Hạnh hát Giấc mơ tuyệt vời trong bộ phim Cầu thang tối.

Trong chương trình phát thanh ấy, ông nói rằng trong tất cả, ông quý nhất Bên em là biển rộng và Một ngày mùa đông, vì hai bài đó gắn với tuổi trẻ và kỷ niệm của ông. Ông tả Một ngày mùa đông là bài nhìn lại quá khứ, và ví đời người như một chuyến tàu, không thể quay về ga cũ.

Ông kể với báo Tuổi Trẻ rằng sáng tác, với ông, là gom kỷ niệm lại. Có khi ông thêm vào một chi tiết, để bài hát đau hơn. Ông cũng từng nói với Trường Kỳ rằng toàn bộ ca khúc của ông là viết về tình yêu. Mình nghĩ đó là một câu rất thật thà. Ông không cố làm người viết về mọi thứ. Ông viết cái mình biết rõ nhất.

Bài Giấc mơ tuyệt vời cũng có chuyện. Ông kể với báo Thanh Niên rằng bài đó là những điều ông muốn nói với vợ. Về những va chạm khi hai người sống chung, mà không phải lúc nào cũng bình tĩnh nói với nhau được. Một bài hát thay cho một lời xin lỗi, hay một lời làm lành. Ai từng sống chung với một người, nghe chắc sẽ hiểu.

Lùi lại phía sau tấm kính

Đầu những năm hai nghìn, có một quãng ông lặng lẽ rời sân khấu, không một lời chào. Ông có thời gian sống ở nước ngoài. Ông kể với VnExpress năm hai nghìn lẻ sáu rằng ông đã chọn cách lùi lại, thay vì lên tiếng.

Trong quãng đó, ông đi rất nhiều nơi, trong nước và ngoài nước. Ông nói đó là ước mơ từ hồi còn trẻ. Ông thích ra Hà Nội đi xích lô, để được trò chuyện với người đạp xe. Ông kể có những người bán báo ở Đà Nẵng, ở Thành phố Hồ Chí Minh, nhận ra ông, rồi động viên ông. Ông nói với tờ báo rằng những năm đó ông ổn, và đã tìm thấy sự bình an.

Ông không bỏ nghề. Báo Tuổi Trẻ ghi rằng suốt tám năm vắng bóng, ông vẫn làm phối khí cho rất nhiều ca sĩ và nhiều album. Người ta không thấy mặt ông, nhưng vẫn nghe tiếng đàn của ông, ở phía sau.

Năm hai nghìn lẻ chín, người em trai của ông, nhạc sĩ Bảo Phúc, mất. Bảo Phúc cũng là người làm hòa âm có tiếng. Ông kể với VietNamNet rằng từ khi em mất, đời ông thấy trống trải, có lúc ông không làm nhạc nữa. Ông có viết mấy bài cho em, như Sông khuya, Nỗi đau ngọt ngào, nhưng ông nói sẽ không bao giờ công bố.

Mình nghĩ tới hai anh em trai nhà nhạc sĩ Vĩnh Phan. Cùng lớn lên ở Huế, cùng theo nghề đàn, cùng ngồi phía sau ca sĩ. Rồi một người đi trước. Có những bài hát người ta viết ra không phải để ai nghe. Chỉ để mình đỡ nhớ.

Tối ngày hai tháng mười một năm hai nghìn mười hai, ông trở lại sân khấu Nhà hát Thành phố trong một đêm nhạc. Báo Tuổi Trẻ tả ông bước lên với đôi chân đau, đi lại khó khăn, có phần rụt rè. Ông nói với tờ báo rằng sân khấu, với ông, như một ngôi đền. Sau đêm diễn, ông gặp Thanh Lam, nhờ cô hát lại mấy bài của ông. Thanh Lam xúc động tới khóc.

Cũng trong bài báo đó, ông nói một câu mình rất thích: tri túc, tiện túc. Biết đủ là đủ. Ông kể cái hạnh phúc của ông bây giờ giản dị lắm. Một ngày hai bữa cơm, có nhà để ở, có đủ tiền đóng tiền điện. Một người từng có cả chục bài hát nằm trên bảng xếp hạng, giờ chỉ cần chừng đó.

Ru con bằng tình ca cũ

Năm hai nghìn mười tám, ca sĩ Nguyễn Hải Yến làm một album hát toàn nhạc Bảo Chấn. Báo Văn Hóa kể rằng ông đồng ý cho cô hát, và còn kể cho cô nghe chuyện đằng sau từng bài. Cũng trong bài báo, có một chi tiết mình rất thương. Ông hay hát những bài hát cũ của mình để ru đứa con gái út ngủ.

Mình thử hình dung. Một ông bố tóc đã bạc, ngồi bên giường con, hát nhỏ Nơi ấy bình yên. Bài hát cả nước từng hát ở quán cà phê, ở sân trường, giờ thành lời ru trong một căn phòng nhỏ. Bài tình ca viết cho mẹ, giờ hát cho con nghe.

Ông viết trong lời nhắn gửi album, theo báo Văn Hóa, rằng bao nhiêu năm trong nghề, vốn bài hát của ông không nhiều. Ông nói nghe giọng hát mới, ông không so sánh, mà chỉ thấy hoài niệm. Mình nghĩ một người khiêm tốn mới nói được như vậy về những bài hát mà cả một thế hệ thuộc lòng.

Năm hai nghìn hai mươi mốt, ông cùng hai nhạc sĩ Quốc Bảo và Văn Tuấn Anh làm chung một album tên là Điều kỳ diệu của số ba. Báo Sài Gòn Giải Phóng ghi rằng ông trở lại sáng tác sau mười lăm năm, với những tình ca mới như Hãy đưa em ra biển, Nến khuya mắt chờ.

Mấy năm gần đây, sức khỏe ông không còn tốt, ông chủ yếu ở nhà. Ông kể với VietNamNet rằng ngày nào ông cũng nghe nhạc. Nhạc cổ điển, nhạc jazz nhẹ, và những bài hát xưa từ thập niên ba mươi tới năm mươi. Ông nói ông ít khi nghe lại bài của chính mình, có khi người ta hỏi tới một bài, ông cũng không nhớ ra. Ông nói ông chưa bao giờ viết nhạc vì tiền.

Mình quay lại với cậu bé đứng ngoài cửa sổ ở Huế. Ngón tay gõ lên khung kính, gõ đúng nhịp một bài hát của người khác. Cả đời ông, ông vẫn làm đúng việc đó. Giữ nhịp cho người khác hát. Viết những bài để người khác thành tên tuổi. Rồi lặng lẽ lùi lại sau tấm kính.

Điều còn lại cho mình hôm nay, có lẽ là câu biết đủ là đủ. Một người từng ở trên đỉnh, rồi lùi xuống, rồi tìm được bình yên trong hai bữa cơm và một bài ru con. Bài hát của ông vẫn còn được hát. Ông nói với VietNamNet rằng đó là câu trả lời đủ rồi.

Lần tới, nếu có nghe lại Nỗi nhớ dịu êm hay Bên em là biển rộng, mình thử nghe phía sau giọng ca sĩ. Nghe tiếng đàn, nghe từng lớp hòa âm. Đó là chỗ người nhạc sĩ ấy đứng, như ngày xưa, phía bên kia tấm kính.

Tình Ca. Ở đây có bình an.