Những người viết nên Tình Ca · Tập 67

Nguyễn Hữu Thiết – Hai giọng hát chung một mái nhà

Chiếc ghế gỗ trên sân khấu

Mình kể cho nghe một cảnh thôi. Trên sân khấu có một chiếc ghế gỗ. Một ông cụ được người ta dìu lên, ngồi xuống ghế. Ông cụ cất tiếng hát. Đứng ngay bên cạnh là một bà cụ, tay cầm micro, hát cùng ông. Ông ngồi, bà đứng. Hai giọng hát già rồi mà vẫn quấn lấy nhau như hồi còn trẻ.

Báo Thanh Niên tả lại cảnh đó, khi viết về những năm cuối đời của đôi song ca Nguyễn Hữu Thiết và Ngọc Cẩm. Ông yếu rồi, không đứng lâu được nữa. Nhưng bà vẫn đứng hát bên ông, như hơn nửa thế kỷ trước.

Người trẻ bây giờ có thể chưa nghe cái tên Nguyễn Hữu Thiết. Nhưng nếu hỏi ông bà mình, những người từng nghe đĩa hát hồi thập niên năm mươi, sáu mươi, thì thế nào cũng có người gật gù. À, đôi Ngọc Cẩm, Hữu Thiết. Hai giọng hát đó từng vang trong rất nhiều căn nhà ở miền Nam.

Ông sinh năm một nghìn chín trăm hai mươi bảy, ở Phan Thiết. Quê gốc của ông ở huyện Triệu Phong, tỉnh Quảng Trị. Từ nhỏ, ông đã có năng khiếu ca hát. Lớn lên, ông ra Huế học trung học.

Ở Huế, ông gặp một người thầy dạy nhạc người Pháp. Báo chí ghi rằng ông được thầy dạy nhạc lý và xướng âm. Xướng âm là đọc nốt nhạc bằng giọng hát, nhìn tờ nhạc là cất giọng hát ra được đúng cao độ. Cậu học trò xứ Quảng Trị học rất vững phần này. Cái nền đó, về sau đi theo ông suốt đời.

Mình nghĩ Huế những năm đó là một nơi rất hợp cho người mê hát. Sông Hương có câu hò mái nhì, mái đẩy của người chèo đò. Trong phố có những buổi văn nghệ của học trò. Một cậu trai có giọng hát, lại biết đọc nhạc, thì đi đâu cũng có người rủ.

Năm một nghìn chín trăm bốn mươi sáu, ông mười chín tuổi. Theo báo Người Lao Động và báo Tiền Phong, đó là năm ông viết bài hát đầu tay, tên là Đợi con về. Cũng ở Huế những năm ấy, ông quen một cô gái nhỏ hơn ông mấy tuổi, có giọng hát trong và ngọt. Cô đó sẽ đi cùng ông gần trọn cuộc đời.

Cô gái Phú Vang mười bảy tuổi

Cô gái ấy tên thật là Nguyễn Thị Ngọc Tuyết, quê ở Phú Vang, Huế. Người ta biết cô bằng nghệ danh Ngọc Cẩm. Theo báo Pháp Luật, cô bắt đầu đi hát từ năm một nghìn chín trăm bốn mươi sáu, cùng năm ông viết bài hát đầu tiên.

Báo Thanh Niên kể rằng hai người đã mến nhau từ hồi cùng sinh hoạt văn nghệ ở Huế. Một người hát giọng nam, một người hát giọng nữ. Đứng chung một sân khấu nhiều lần, hát chung nhiều bài, thì thương nhau cũng là chuyện tự nhiên.

Năm một nghìn chín trăm bốn mươi tám, hai người nên duyên vợ chồng. Ngọc Cẩm khi ấy mới mười bảy tuổi. Mười bảy tuổi, đứng cạnh một chàng trai hai mươi mốt tuổi, cả hai đều chỉ có giọng hát làm vốn liếng.

Những năm sau đó, hai vợ chồng trẻ đi rất xa, theo các đoàn văn nghệ ra tận miền ngoài. Đời sống thì thiếu thốn, đường sá thì xa xôi. Có một chi tiết mình rất thương. Sau này, khi đặt tên cho mấy người con gái, ông đều cho mang chữ Hồng. Hồng Hà, Hồng Danh, Hồng Hạnh, Hồng Đức. Ông kể rằng chữ Hồng là để nhớ những năm sống bên dòng sông Hồng, vất vả mà vẫn vui.

Mình đọc tới đó thì dừng lại một chút. Người ta hay đặt tên con theo một điều mình mong. Còn ông thì đặt tên con theo một điều mình nhớ. Mỗi lần gọi con, là một lần nhắc lại một quãng đời hai vợ chồng đã cùng đi qua.

Cuối năm một nghìn chín trăm năm mươi ba, sức khỏe của bà Ngọc Cẩm yếu đi, không chịu nổi cảnh sống xa xôi lâu dài. Đầu năm năm mươi bốn, hai người trở về Huế. Ở Huế được ít lâu, thấy sân khấu xứ Huế hơi chật cho đôi giọng hát của mình, hai vợ chồng khăn gói vào Sài Gòn.

Họ không có gì nhiều trong tay. Họ chỉ có những bài hát mang hơi dân ca miền Trung, và hai giọng hát đã quen nương theo nhau. Nhưng chừng đó, hóa ra là đủ.

Hát trước giờ chiếu bóng

Sài Gòn giữa thập niên năm mươi là một thành phố rất đông rạp chiếu bóng. Thời đó, trước khi chiếu phim, nhiều rạp mời ca sĩ ra hát vài bài cho khán giả nghe. Báo Thanh Niên kể rằng đôi Hữu Thiết, Ngọc Cẩm bắt đầu ở Sài Gòn đúng bằng cách đó, hát trước giờ chiếu bóng.

Mình thử hình dung. Khán giả mua vé vô coi phim, ngồi chờ đèn tắt. Bỗng có hai vợ chồng bước ra, hát một bài nghe rất lạ tai. Không phải nhạc Pháp, không phải nhạc ngoại đặt lời Việt mà người Sài Gòn đã quen. Mà là những bài có câu hò, câu lý, có chất giọng miền Trung. Người ta nghe một lần rồi nhớ.

Báo Thanh Niên viết rằng các tờ báo ở Sài Gòn hồi đó, cả báo tiếng Pháp lẫn báo tiếng Việt, thường xuyên viết về hai người. Trước đó, năm một nghìn chín trăm năm mươi tư, trên một tờ nhạc do nhà Tinh Hoa ở Huế in ra, đã có lời giới thiệu khen giọng hát của đôi vợ chồng này.

Rồi tới chuyện đĩa hát. Thời đó, muốn nghe nhạc ở nhà thì phải có máy quay đĩa. Đĩa nhựa quay bốn mươi lăm vòng một phút, mỗi mặt chỉ được vài bài. Hãng đĩa Asia thu cho hai người hai bài của nhạc sĩ Hoàng Thi Thơ, là Gạo trắng trăng thanh và Trăng rụng xuống cầu.

Báo Pháp Luật và báo Thanh Niên đều ghi rằng hai bài hát đó, qua giọng Hữu Thiết và Ngọc Cẩm, bán được hàng triệu đĩa trên khắp cõi Đông Dương. Hai tờ báo gọi đó là một kỷ lục. Lại có chuyện một hãng đĩa khác muốn mời hai người về thu cho mình, đã đề nghị tặng ông một chiếc xe hơi hiệu Consul, loại xe hơi của Anh hồi đó. Mấy chuyện này mình kể theo báo, chứ con số chính xác thì giờ khó ai kiểm lại được.

Nghe Gạo trắng trăng thanh, mình sẽ hiểu vì sao người ta mê. Bài hát là cảnh trai gái trong làng giã gạo dưới trăng, vừa làm vừa hát đối đáp. Một giọng nam hỏi, một giọng nữ đáp. Mà ở đây, người hỏi với người đáp là vợ chồng thật. Cái tình trong giọng hát vì vậy không cần diễn. Nó có sẵn.

Cuối thập niên năm mươi, báo Pháp Luật ghi rằng đây là một trong ba đôi song ca nổi tiếng nhất Sài Gòn, cùng với Châu Kỳ, Mộc Lan và Mạnh Phát, Minh Diệu. Báo Thanh Niên còn nói đôi Hữu Thiết, Ngọc Cẩm là đôi hoạt động sôi nổi nhất. Người nghe đặt cho hai người mấy cái tên rất đẹp. Đôi danh ca miền Trung. Đôi song ca miền thùy dương. Thùy dương là cây dương liễu, cành rủ xuống mềm như tóc.

Ông còn dẫn dắt một ban dân ca trên Đài Phát thanh, tên là ban Hương Giang. Theo báo Thanh Niên, trong ban có những giọng hát như Thái Thanh, Mai Hương. Rồi hai vợ chồng lập một đoàn ca nhạc, đi hát khắp các tỉnh, sang cả Lào và Campuchia. Nghe thì vui, nhưng mình nghĩ đó là những năm rất cực. Nuôi một đoàn hát, lại nuôi một bầy con, đâu phải chuyện dễ.

Những câu hỏi trong tên bài hát

Bây giờ mình nói tới người viết nhạc Nguyễn Hữu Thiết. Vì ngoài hát, ông còn viết. Báo Người Lao Động ghi rằng ông có khoảng hai trăm ca khúc. Trang hợp âm thì chỉ liệt kê được vài chục bài. Con số các nơi ghi khác nhau, mình chỉ dám nói là ông viết khá nhiều.

Những bài người ta nhớ nhất là Chàng là ai, Nàng là ai, Ai đi ngoài sương gió, Tình trao xuân nữ, Anh đi chiều thu ấy. Rồi những bài tình ca như Gởi người tôi yêu, Giọt mưa chiều hay nước mắt em, Mưa chiều nhớ nhau, Tìm mãi thương yêu.

Mình để ý một điều nhỏ. Rất nhiều tên bài của ông là một câu hỏi. Chàng là ai. Nàng là ai. Ai đi ngoài sương gió. Giọt mưa chiều hay nước mắt em. Đặt hai cái tên Chàng là ai và Nàng là ai cạnh nhau, mình thấy ngay dáng một cuộc hát đối. Bên này hỏi, bên kia đáp.

Mà hát đối đáp là cái hồn của dân ca miền Trung. Trên sông Hương, người chèo đò hò qua, người bên bờ hò lại. Ngoài đồng, trai gái giã gạo cũng hỏi qua đáp lại. Báo Người Lao Động nhận xét rằng ca khúc của ông mang âm hưởng dân ca Trung Bộ. Nhạc sĩ Nguyễn Nam, khi ông mất, cũng nói nhiều bài của ông đậm đà màu sắc âm nhạc dân gian.

Một người viết nhạc mà cũng là một nửa của đôi song ca, thì viết ra bài hát có chỗ cho hai giọng, mình thấy cũng hợp lẽ. Báo Tiền Phong ghi rằng những ca khúc thành công nhất của ông đều do chính bà Ngọc Cẩm hát. Ông viết, bà hát, rồi hai người cùng hát. Bài hát ra đời trong nhà, rồi mới đi ra ngoài.

Nghe giọng hát của hai ông bà trên những bản thu cũ, mình thấy một cái chất rất riêng. Giọng hát không cố làm điệu. Chữ nào ra chữ đó, tròn vành rõ tiếng. Có lẽ là nhờ những năm học xướng âm với ông thầy người Pháp, cộng với những năm nghe câu hò trên sông Hương. Một bên là phép tắc, một bên là hồn quê. Hai thứ gặp nhau trong một giọng hát.

Tình ca của ông cũng vậy, mộc mạc. Nhìn mấy cái tên Mưa chiều nhớ nhau, Gởi người tôi yêu là đủ thấy. Không chữ nào khó, không hình ảnh nào cầu kỳ. Chỉ là mưa, là chiều, là nhớ. Những thứ ai cũng có trong đời.

Sau này, Hãng phim Phương Nam có giới thiệu một đĩa nhạc của ông tên là Gửi người tôi yêu, gồm mười bốn ca khúc. Trong đó có Giọt mưa chiều hay nước mắt em, Cánh hoa xuân, Mưa chiều nhớ nhau, Hoa nhớ thương ai. Báo Người Lao Động nhắc tới đĩa nhạc ấy trong bài viết tiễn ông.

Người đứng hát bên cạnh

Hai ông bà có tám người con. Hai người con gái là Hồng Danh và Hồng Hạnh cũng đi hát, nối nghiệp cha mẹ. Báo Pháp Luật kể rằng thỉnh thoảng trong những chương trình kỷ niệm, hai cô con gái lên góp giọng cùng ba má. Một mái nhà mà có tới bốn giọng hát.

Ca sĩ Hồng Hạnh có lần kể trên truyền hình một chuyện nhỏ. Hồi xưa, nhạc sĩ Phạm Duy từng tới nhà chơi, đàn hát, rồi ký tặng gia đình một cây đàn ghi ta. Nhà đó là một nhà mà khách tới chơi thì đem đàn ra, chứ không phải đem chuyện ra.

Về sau, hai ông bà ít đi hát hơn, dành thời gian lo cho gia đình. Nhưng thỉnh thoảng có chương trình mời, ông bà vẫn lên sân khấu. Và đó là lúc có cái cảnh mình kể từ đầu. Ông ngồi trên chiếc ghế gỗ, có người dìu lên. Bà đứng bên cạnh, hát cùng ông.

Ông vẫn viết tới cuối đời. Báo Thanh Niên ghi rằng bài cuối cùng của ông là Anh nhớ về thăm mẹ, viết năm hai nghìn lẻ hai. Báo Người Lao Động thì nhắc bài Hoa tình yêu, được hát lần đầu vào đầu năm đó. Từ bài Đợi con về năm mười chín tuổi, tới những bài cuối cùng, là hơn nửa thế kỷ.

Tối ngày ba mươi mốt tháng mười năm hai nghìn lẻ hai, Nguyễn Hữu Thiết qua đời ở Thành phố Hồ Chí Minh, thọ bảy mươi lăm tuổi. Báo Thanh Niên viết rằng ông đi trong vòng tay của vợ con. Ông được an táng ở nghĩa trang chùa Vĩnh Nghiêm.

Mười tám năm sau, ngày hai tháng mười một năm hai nghìn hai mươi, bà Ngọc Cẩm cũng ra đi. Báo Tiền Phong và báo Pháp Luật đều ghi rằng bà được an táng bên cạnh mộ chồng. Hai giọng hát lại nằm cạnh nhau, như hồi còn đứng chung sân khấu.

Mình hay nghĩ, người ta nhớ tới một đôi song ca thường là nhớ cái giọng. Nhưng với hai ông bà, mình nhớ cái dáng nhiều hơn. Một người ngồi, một người đứng. Một người yếu, một người vẫn ở đó. Hát chung với nhau suốt mấy chục năm, rồi tới lúc một người không đứng được nữa, người kia vẫn đứng hát bên cạnh.

Điều còn lại cho mình hôm nay, có lẽ là chuyện đó. Có những thứ người ta làm chung với nhau lâu tới nỗi nó thành ra chính mình. Một bài hát đối đáp, phải có người hỏi và có người đáp. Thiếu một người, câu hỏi sẽ bơ vơ.

Lần tới, nếu có dịp nghe lại một bản thu cũ của Ngọc Cẩm và Hữu Thiết, mình thử nghe kỹ chỗ hai giọng hát gặp nhau. Chỗ đó không có gì kỹ thuật cao siêu. Chỉ có hai người rất quen nhau, đang hát cho nhau nghe.

Tình Ca. Ở đây có bình an.