Những người viết nên Tình Ca · Tập 66

Thanh Bình – Một bài tình lỡ, một đời lặng lẽ

Đêm nhạc đầu tiên năm tám mươi mốt tuổi

Đầu tháng giêng năm hai nghìn mười bốn, ở một phòng trà nhỏ tại Thành phố Hồ Chí Minh, có một đêm nhạc mang tên Tình Lỡ. Trên sân khấu, các ca sĩ thay nhau hát. Còn ở hàng ghế khán giả có một ông cụ tám mươi mốt tuổi, người gầy, tóc bạc, sức đã yếu. Ông là người viết những bài hát đang được hát. Và báo VnExpress ghi rằng đó là lần đầu tiên ông xuất hiện trước khán giả.

Một người viết bài hát từ năm hai mươi bốn tuổi, mà phải tới năm tám mươi mốt tuổi mới lần đầu đứng trước người nghe của mình. Báo Nông Nghiệp ghi lại lời ông hôm đó: Lâu lắm rồi tôi mới được nghe những bản nhạc của mình được hát trên sân khấu. Một bài báo khác thuật lời ông, rằng ông rất hân hạnh và cảm động khi biết mọi người còn nhớ tới mình.

Người làm đêm nhạc ấy là ca sĩ Ánh Tuyết. Chị kể với báo chí rằng chị phải thuyết phục mãi ông mới chịu ra mặt. Nhiều ca sĩ tới hát giúp, như Đức Tuấn, Vân Khánh, Thụy Long, Tấn Dạo, Duy Hưng. Tiền quyên được, chị lập cho ông một sổ tiết kiệm để dưỡng già.

Ông cụ ấy là nhạc sĩ Thanh Bình, tác giả bài Tình Lỡ. Tên thật của ông là Nguyễn Ngọc Minh. Nhiều người hát Tình Lỡ cả đời mà không biết mặt ông. Mà cũng phải thôi. Ông đã sống gần sáu mươi năm phía sau bài hát của mình, lặng lẽ tới mức người ta tưởng ông không còn nữa.

Cậu bé mồ côi cầm cây bút

Ông sinh năm một nghìn chín trăm ba mươi hai, quê gốc ở Bắc Ninh. Các báo kể hơi khác nhau về thứ tự, nhưng đều ghi một điều: khi mới chừng mười, mười một tuổi, ông đã mồ côi cả cha lẫn mẹ. Ông có một người chị và hai người em gái. Về sau, người chị và cô em út mất, còn cô em kế sống bên Pháp và đã mất liên lạc với gia đình.

Một cậu bé mất cha mẹ sớm thì phải tự lớn. Báo Tuổi Trẻ ghi rằng nhạc sĩ Phó Quốc Thăng là cậu ruột của ông, nhưng cái duyên với âm nhạc lại tới từ một người thầy khác, thầy Phạm Sửu, dạy nhạc ở Thanh Hóa. Có lẽ từ người thầy ấy, cậu học được cách ghi một nỗi buồn thành nốt nhạc.

Nhưng trước khi viết nhạc, ông viết văn. Mười chín, hai mươi tuổi, ông đã viết hai cuốn tiểu thuyết kể chuyện đời mình, tên là Gió Dập Mưa Vùi và Mình Còn Trẻ Lắm. Mình đọc hai cái tên đó thấy thương. Một cuốn nói về những gì đời đã làm với mình. Một cuốn thì như tự nhắc mình: thôi, mình còn trẻ lắm, còn làm lại được.

Khoảng năm năm mươi hai, năm mươi ba, ông viết truyện ngắn và đưa tin văn hóa văn nghệ cho mấy tờ báo ở Hà Nội. Bút danh ông dùng là Thanh Bình. Hai chữ thanh bình, nghĩa là yên ổn, êm đềm. Một chàng trai mồ côi, sống phiêu dạt nhiều nơi, lại chọn cho mình cái tên đó. Mình nghĩ ông đặt tên theo điều mình mong, chứ không phải theo điều mình có.

Bài hát đầu tay của ông là Những Nẻo Đường Việt Nam, viết hồi còn ở Thanh Hóa. Báo Giáo Dục Việt Nam ghi rằng bài ra đời từ tình yêu quê hương. Một chàng trai không còn cha mẹ, đi qua bao nhiêu nẻo đường, và thấy mỗi con đường đều là quê.

Người con gái tên Hằng

Đầu những năm năm mươi, khi đang kiếm sống ở Hà Nội, ông quen một người con gái tên Hằng. Báo Nông Nghiệp kể rằng hai người chưa hứa hẹn gì, chỉ là thứ tình cảm thanh xuân, trong trẻo. Năm một nghìn chín trăm năm mươi tư, ông vào Nam. Mối tình chưa kịp có tên thì đã phải xa.

Giữa năm năm mươi sáu, ở phương Nam, ông nghe tin cô Hằng đã được gia đình gả cho một nhà môn đăng hộ đối. Môn đăng hộ đối là hai nhà ngang nhau về gia thế. Một anh chàng mồ côi, viết văn viết báo, thì làm sao mà ngang được.

Và ông viết Tình Lỡ. Cuối năm năm mươi sáu, bài hát được nhà xuất bản Tinh Hoa Miền Nam in ra. Ông hai mươi bốn tuổi.

Bài hát có một câu mà ai từng thương một người không thành cũng thấy mình trong đó: Thôi rồi còn chi đâu em ơi. Mình để ý chữ thôi rồi. Nó không phải tiếng khóc. Nó là tiếng thở ra của một người đã biết chuyện không thể khác. Không trách người đi, không trách gia đình người ta. Chỉ là thôi rồi.

Giai điệu Tình Lỡ đi chậm, từng câu buông xuống như người ngồi một mình kể lại chuyện cũ. Không có chỗ nào cao trào ồn ào. Cái buồn của bài hát là cái buồn chấp nhận, nên nghe lâu không thấy mệt, chỉ thấy thấm. Ca sĩ Ánh Tuyết về sau nói rằng bài hát như phản chiếu chính những thăng trầm trong đời ông.

Sau Tình Lỡ, ông viết thêm bài Tiếc Một Người, cũng từ những kỷ niệm với cô Hằng. Rồi, theo báo Nông Nghiệp, ông dần rời xa âm nhạc. Hai bài hát cho một người. Như thể ông đã nói hết những gì cần nói, và không muốn nói thêm nữa.

Bài hát đi trước người viết

Ông không sống bằng nghề nhạc. Ông dạy tiếng Anh, tiếng Pháp để kiếm sống. Báo Nông Nghiệp ghi rằng gia tài âm nhạc của ông chỉ khoảng mười bài. Báo Giáo Dục Việt Nam kể tên nhiều bài hơn, như Chiều Vàng Trên Sóng, Còn Nhớ Hay Quên, Đừng Đến Rồi Đi, Mưa Qua Sông, Bông Súng Đồng Quê, Thương Nhau Hát Lý Qua Cầu, và bài Kẻ Ở, phổ thơ Quang Dũng.

Nhìn mấy cái tên đó, mình thấy đúng như báo Giáo Dục tả: hồn quê, tình quê, và nỗi buồn của những mối tình dang dở. Bông súng ngoài đồng, câu hò lý qua cầu, buổi chiều trên sóng nước. Một người Bắc Ninh mà viết về bông súng, về điệu lý của người miền Nam, chắc là đã thương phương Nam như quê thứ hai.

Năm một nghìn chín trăm bảy mươi, mười bốn năm sau ngày bài hát ra đời, đạo diễn Lê Mộng Hoàng chọn Tình Lỡ làm nhạc chính cho phim Nàng, có Thẩm Thúy Hằng và Trần Quang đóng. Người hát là Khánh Ly. Từ giọng hát ấy, bài hát tới được với đông đảo người nghe, tạo thành một cơn sốt.

Bạn biết không, chuyện này làm mình nghĩ hoài. Bài hát nổi tiếng nhất của ông nổi lên khi ông đã gần như thôi viết nhạc. Người ta hát Tình Lỡ ở khắp nơi, trong khi người viết vẫn đứng lớp dạy tiếng Pháp, tiếng Anh, chẳng ai biết mặt.

Rồi qua nhiều thập niên, Tình Lỡ đi qua nhiều giọng hát khác, Ngọc Lan, Lệ Quyên, Thanh Hà, Đàm Vĩnh Hưng. Mỗi người hát một kiểu, mà cái tiếng thở dài ở chữ thôi rồi thì vẫn y nguyên. Còn ông thì sống lặng lẽ, không tham gia giới nghệ sĩ, không đi giao lưu, không xuất hiện trên sân khấu.

Người ở lại sau bài hát

Tuổi già của ông không dễ dàng. Có nhiều năm ông sống một mình. Khoảng hai năm trước khi mất, ông về ở với hai người cháu gái, gọi ông bằng cậu. Cuộc sống của các cháu cũng chật vật, nhưng họ vẫn cưu mang ông. Ông bệnh nhiều, có lúc quên chuyện cũ.

Rồi tới đêm nhạc của Ánh Tuyết, như mình kể lúc đầu. Mấy tháng sau, khi ca sĩ Khánh Ly về nước biểu diễn, bà tới thăm ông. Báo Dân Trí kể rằng ông đón bà rất vui. Bà nói với ông rằng bà vẫn là cô em gái như ngày đầu tiên cất tiếng hát Tình Lỡ. Đó là lần cuối hai người gặp nhau.

Khoảng bốn giờ sáng ngày hai mươi ba tháng năm năm hai nghìn mười bốn, nhạc sĩ Thanh Bình mất tại nhà, thọ tám mươi hai tuổi. Theo lời ca sĩ Ánh Tuyết, ông bị ngã trong đêm, người nhà đã sơ cứu và gọi xe cấp cứu nhưng không kịp. Chiều hôm đó, tang lễ được tổ chức ở chùa Diệu Pháp, quận Bình Thạnh.

Tối hôm sau, trong một đêm nhạc, Ánh Tuyết hát Tình Lỡ cùng khán giả để tiễn ông. Báo VnExpress viết rằng chị không kìm được nước mắt khi hát.

Đầu năm hai nghìn mười lăm, tro cốt ông được đưa từ chùa về một nghĩa trang ở Bình Dương, nơi có nhiều nhạc sĩ khác yên nghỉ. Ánh Tuyết nói ông nằm đó sẽ vui hơn là nằm lẻ loi ở chùa. Ngôi mộ được xây theo hình cây đàn guitar. Cần đàn làm thành tấm đá đứng phía trước, trên đó khắc lời một bài hát của ông.

Mình nghĩ về cái bút danh Thanh Bình. Một đời người không mấy yên ổn: mồ côi sớm, xa quê, lỡ một mối tình, tuổi già chật vật. Vậy mà cái tên ông chọn từ năm hai mươi tuổi lại là thanh bình. Rốt cuộc, ông có được sự thanh bình ấy, trong một ngôi mộ hình cây đàn, giữa những người bạn làm nhạc.

Điều còn lại cho mình hôm nay có lẽ là vậy. Ai cũng có một mối tình lỡ, một người mà mình chỉ kịp nói thôi rồi. Thanh Bình không giữ nỗi buồn đó cho riêng mình. Ông viết nó ra, rồi để nó đi, để hàng triệu người khác mượn bài hát của ông mà nói giùm lòng mình.

Lần tới, nếu có dịp nghe lại Tình Lỡ, mình thử nghe kỹ chữ thôi rồi. Đằng sau đó là một chàng trai hai mươi bốn tuổi, ở một thành phố xa, vừa nghe tin người mình thương đã có chồng. Và một ông cụ tám mươi mốt tuổi, ngồi ở hàng ghế khán giả, lần đầu nghe người ta hát bài hát của mình.

Tình Ca. Ở đây có bình an.