Những người viết nên Tình Ca · Tập 62

Ngọc Châu – Lời thì thầm giữa mưa xuân

Một giọng hát giữa mùa thu

Hà Nội những ngày giáp Tết thường có mưa bụi. Thứ mưa nhỏ đến mức không cần che ô, chỉ đọng lại thành những hạt li ti trên tóc, trên vai áo. Đào Nhật Tân được chở vào phố trên những chiếc xe đạp, cành nào cũng lấm tấm nụ. Và giữa không khí ấy, trên sóng truyền hình, trong quán cà phê nhỏ, lại có một bài hát nhẹ nhàng vang lên. Không rộn ràng, không trống phách. Chỉ như một lời thì thầm.

Bài hát ấy tên là Thì Thầm Mùa Xuân. Nhưng điều thú vị là nó được cả nước biết tới lần đầu không phải vào mùa xuân, mà vào một mùa thu. Nhạc sĩ Nguyễn Thụy Kha kể trên báo Thể Thao và Văn Hóa rằng đó là mùa thu năm một nghìn chín trăm chín mươi ba. Ở một liên hoan nhạc nhẹ tại Đà Nẵng, một ban nhạc trẻ từ Hà Nội tên là Hoa Sữa được tôn vinh. Cùng được tôn vinh là một cô ca sĩ trẻ, người đã hát bài Thì Thầm Mùa Xuân của ban nhạc. Cô ca sĩ ấy là Mỹ Linh.

Người viết bài hát là một chàng trai hai mươi sáu tuổi, vừa học xong khoa Sáng tác của Nhạc viện Hà Nội. Tên anh là Ngọc Châu. Gần ba mươi năm sau, khi anh ra đi, nhiều tờ báo đặt tên bài viết giống nhau, chỉ gọi anh là tác giả Thì Thầm Mùa Xuân. Như thể cả một đời người được gói trong một bài hát.

Mình muốn kể cho bạn nghe về người nhạc sĩ ấy. Một người có tài, nhưng sống rất chậm, rất lặng. Một người đã để lại một mùa xuân rất riêng cho những người nghe nhạc Việt.

Con nhà nòi

Ngọc Châu tên thật là Phạm Ngọc Châu, sinh ngày mười sáu tháng chín năm một nghìn chín trăm sáu mươi bảy, ở Hà Nội. Quê gốc của gia đình là thôn Ngọc Lâu, huyện Phú Xuyên, một vùng quê phía nam thành phố. Ông là con trai cả trong một gia đình nghệ sĩ. Song thân ông là nghệ sĩ ưu tú Vũ Dậu, một giọng hát, và nghệ sĩ đàn bầu Phạm Ngọc Hướng. Em gái ông là ca sĩ Khánh Linh.

Mình hay hình dung căn nhà ấy. Một người hát, một người chơi đàn bầu, thứ đàn chỉ có một dây mà ngân lên được cả tiếng người. Đứa trẻ lớn lên trong căn nhà đó chắc hẳn nghe nhạc từ trước khi biết nói. Nhạc sĩ Nguyễn Thụy Kha nhận xét anh là con nhà nòi, nhưng không sống nhờ vào ánh hào quang của cha mẹ. Anh tự đi con đường của mình bằng chính tài năng.

Ông vào học khoa Sáng tác ở Nhạc viện Hà Nội suốt khóa học từ năm một nghìn chín trăm tám mươi ba tới năm một nghìn chín trăm chín mươi ba. Mười năm, từ một cậu thiếu niên mười sáu tuổi tới một chàng trai hai mươi sáu tuổi. Đó là cả một tuổi trẻ gắn với những bản nhạc, những giờ học hòa âm, những buổi chiều ngồi bên cây đàn.

Khi còn là sinh viên, ông cùng những người bạn lập nên ban nhạc Hoa Sữa. Theo Nguyễn Thụy Kha, những người lập ban nhạc có Đức Trịnh và Phạm Ngọc Khôi. Báo VietnamPlus thì kể nhạc sĩ Minh Đạo cũng là người cùng chơi trong Hoa Sữa, một người bạn thân của ông. Họ muốn thử một con đường mới cho âm nhạc của thế hệ mình. Âm nhạc của Hoa Sữa mang nhiều ảnh hưởng của dân ca.

Cái tên Hoa Sữa nghe đã thấy Hà Nội. Hoa sữa là loài hoa nở vào cuối thu, mùi thơm nồng, theo gió bay khắp những con phố cũ. Người Hà Nội đi xa, nhớ về thành phố, thường nhớ mùi hoa sữa trước tiên. Mấy chàng sinh viên nhạc viện chọn cái tên ấy, có lẽ vì họ muốn âm nhạc của mình cũng thơm như thế, thơm một cách rất Hà Nội.

Những bài đầu tay của ông như Nếu Điều Đó Xảy Ra hay Ngây Thơ đã cho thấy một lối viết pha trộn. Nhạc trẻ trung, hiện đại, nhưng thấp thoáng đâu đó là hơi thở của làn điệu quê nhà. Và rồi tới bài hát làm nên tên tuổi ông, bài hát về mùa xuân.

Thì thầm mùa xuân

Các nguồn mình đọc không ghi rõ năm Thì Thầm Mùa Xuân được viết. Chỉ biết bài hát được Mỹ Linh hát và làm cho nhiều người biết tới từ khoảng năm một nghìn chín trăm chín mươi ba. Theo Đài Tiếng nói Việt Nam, đó là lời tâm sự của ông về mối tình đầu của chính mình.

Trong bài hát, người kể là một cô gái trẻ. Báo Pháp Luật tả bài hát kể về một thiếu nữ lần đầu nói lời yêu. Cô cảm nhận mùa xuân qua những hạt mưa, qua ánh mắt của người ấy, rồi đủ can đảm để bày tỏ lòng mình. Một chàng trai viết về mối tình đầu của mình, nhưng lại đặt lời vào miệng một cô gái. Mình thấy điều đó rất dịu dàng.

Bài hát này không có tiếng pháo, không có bánh chưng, không có lời chúc Tết nào. Vậy mà mỗi độ xuân về, nó lại được hát lên. Mình nghĩ là vì nó nói đúng cái cảm giác của mùa xuân ở miền Bắc. Mưa bụi bay, cây bàng đầu ngõ nhú lộc, không khí ẩm và mát, lòng người tự nhiên mềm lại. Đó là lúc người ta dễ nói những điều mà cả năm không dám nói.

Tết, với nhiều người, cũng là lúc bắt đầu. Bắt đầu một năm mới, một điều ước mới, có khi là một mối tình mới. Một bài hát về lời yêu đầu tiên, đặt giữa mùa xuân, vì thế rất hợp với những ngày đầu năm. Người trẻ nghe thấy mình trong đó. Người đã có tuổi nghe lại, nhớ về mối tình đầu của mình, nhớ một cái Tết nào đó rất xa.

Mình nhớ những cái Tết Hà Nội ngày trước. Chợ hoa Hàng Lược đông nghịt người, đào thắm, quất vàng, thủy tiên gọt sẵn trong bát sứ. Trong những căn nhà ống trên phố cổ, nồi bánh chưng đặt trên bếp than, cả nhà thay nhau canh tới gần sáng. Những người con đi làm ăn xa lục tục về, mang theo hơi lạnh của những chuyến tàu đêm. Trong không khí đông đúc mà ấm áp ấy, một bài hát nhỏ nhẹ như Thì Thầm Mùa Xuân lại giống một khoảng lặng, để mỗi người nghe thấy tiếng lòng mình.

Cách viết của Ngọc Châu trong bài này rất tiết chế. Giai điệu đi nhẹ, như người ta nói nhỏ bên tai. Câu nhạc không vội lên cao, không gào thét, cứ để từng chữ rơi xuống như hạt mưa xuân. Cái tên bài hát cũng chính là cách hát nó: thì thầm.

Năm một nghìn chín trăm chín mươi tám, Thì Thầm Mùa Xuân được bình chọn vào nhóm mười ca khúc hay nhất. Báo Văn Hóa ghi bài hát đoạt giải Làn Sóng Xanh, một chương trình bình chọn nhạc trẻ nổi tiếng của Đài Tiếng nói Nhân dân Thành phố Hồ Chí Minh. Đài Tiếng nói Việt Nam thì ghi bài vào nhóm mười bài hay nhất trong cuộc bình chọn của độc giả báo Tiền Phong năm ấy. Các nguồn ghi tên giải khác nhau, nhưng cùng cho thấy năm ấy bài hát được yêu thích khắp nơi.

Ông còn có một bài mùa xuân khác là Chiều Xuân, cũng được nhiều người nhớ. Rồi Cô Tấm Ngày Nay, bài hát ông viết cho bộ phim Chuyện Nhà Mộc, mang hình ảnh cô Tấm trong truyện cổ vào một bài hát vui tươi, hiện đại. Rồi Mùa Thu Vàng, Mặt Trời Dịu Êm, Ban Mai Xanh, Tạm Biệt. Ông còn viết cả nhạc không lời, như bản Lời Ru Quê Hương cho kèn saxophone và dương cầm.

Nhạc sĩ Đỗ Bảo từng nói rằng cuối những năm chín mươi, đầu những năm hai nghìn, Ngọc Châu là một trong những nhạc sĩ trẻ nổi bật nhất. Ông viết không nhiều, nhưng bài nào cũng hiện đại và trong sáng. Ca sĩ Thái Thùy Linh thì nói các bài hát của ông từng được cả một thế hệ ca sĩ trẻ yêu thích.

Người chọn đi chậm

Từ năm một nghìn chín trăm chín mươi sáu tới năm một nghìn chín trăm chín mươi tám, ông làm giám đốc âm nhạc của Nhà hát Ca múa nhạc nhẹ Trung ương. Sau đó, ông cộng tác với Đài Truyền hình Việt Nam, lo phần thu và hòa âm cho chương trình Trò Chơi Âm Nhạc. Ông chịu khó học cách thu âm bằng kỹ thuật số, để theo kịp cách làm nhạc của thời mới.

Ông cũng là người đứng sau em gái mình. Nhạc sĩ Nguyễn Thụy Kha kể chính hiểu biết của ông về âm nhạc đương đại đã giúp Khánh Linh, vốn là một giọng hát thính phòng, trở thành một ca sĩ được nhiều người biết tới. Năm hai nghìn không trăm mười sáu, hai anh em còn cùng làm một album tên là Mùa Yêu.

Có một câu chuyện nhỏ mà Nguyễn Thụy Kha kể lại. Năm hai nghìn không trăm lẻ ba, ông nhận tiền tạm ứng để viết một bài hát theo đặt hàng. Rồi ông trả lại, vì thấy mình không viết được đúng như người ta cần. Người viết bài báo gọi đó là nhân cách. Mình thì thấy đó là sự thật thà của một người không muốn viết điều mình không cảm.

Càng về sau, ông càng lặng lẽ. Ông rút khỏi sự ồn ào của giới giải trí, viết chủ yếu cho chính mình. Ca sĩ Hoàng Nguyên Vũ kể ông thích một nhịp sống chậm, thong thả, có lần chọn đi tàu hỏa về Hà Nội chỉ để được đi chậm hơn. Báo Dân Trí ghi ông chưa lập gia đình. Ca sĩ Tấn Minh gọi ông là một trong những người hiền nhất của làng nhạc, luôn khích lệ những bạn trẻ mới vào nghề.

Ông bị bệnh tim khá nặng. Đầu năm hai nghìn không trăm hai mươi hai, ông nằm viện hơn một tháng rồi được về nhà. Bạn bè mừng vì tưởng ông đã khỏe lại. Nhạc sĩ Đỗ Bảo còn kể, chỉ vài ngày trước, ông đề nghị làm một đĩa tuyển những bài hát của Ngọc Châu để tặng bạn bè.

Sáng ngày mười bảy tháng ba năm hai nghìn không trăm hai mươi hai, Ngọc Châu mất ở một bệnh viện tại Hà Nội vì suy tim, khi năm mươi lăm tuổi. Phần lớn các báo ghi là bảy giờ hai mươi phút sáng, có báo ghi bảy giờ ba mươi. Lễ tiễn biệt diễn ra ngày mười chín tháng ba, tức ngày mười bảy tháng Hai âm lịch. Bên linh cữu ông, người ta đặt một cây đàn dương cầm. Ông được đưa về an táng ở quê nhà Ngọc Lâu, Phú Xuyên.

Mình để ý tới cái ngày âm lịch ấy. Tháng Hai âm lịch, Tết vừa qua chưa lâu, mưa xuân vẫn còn bay trên phố. Người viết Thì Thầm Mùa Xuân ra đi đúng vào lúc mùa xuân vẫn đang ở lại. Một tờ báo đặt tiêu đề rằng lời thì thầm mùa xuân đã chợt tắt. Em gái ông, ca sĩ Khánh Linh, viết lời tiễn anh trai rất ngắn, mở đầu bằng câu em gái chào anh.

Nhưng mình nghĩ lời thì thầm ấy chưa tắt. Tết năm nay, khi mưa bụi lại bay trên những con phố cũ, khi đào lại về phố, sẽ có ai đó bật Thì Thầm Mùa Xuân. Một cô gái trẻ sẽ nghe, và có lẽ sẽ đủ can đảm để nói một lời yêu đầu tiên. Một người đã có tuổi sẽ nghe, và nhớ lại một mùa xuân nào đó của riêng mình.

Nếu bạn là người xa Hà Nội, xa quê, Tết này không về được, hãy thử nghe bài hát ấy thật nhỏ, vào một buổi sáng có mưa. Bạn sẽ thấy một mùa xuân rất nhẹ, rất khẽ, đang đi qua. Như một chàng trai hiền lành từng chọn ngồi chuyến tàu chậm nhất, để được nhìn ngắm lâu hơn.

Tình Ca. Ở đây có bình an.