Những người viết nên Tình Ca · Tập 60

Hoài An – Người kể chuyện đầu năm

Tiếng hát báo xuân

Có một thời ở Sài Gòn, người ta biết Tết đã gần không phải nhờ tờ lịch. Người ta biết nhờ một bài hát. Mỗi năm, cứ khoảng giữa tháng Chạp, từ chiếc máy thu thanh trong quán cà phê đầu hẻm, từ mấy hàng băng đĩa ngoài chợ, lại vang lên cùng một giai điệu. Chậm rãi, đung đưa, ngọt như mứt gừng. Nghe tới đó, ai cũng hiểu: năm cũ sắp hết rồi.

Bài hát ấy tên là Câu Chuyện Đầu Năm. Một trang tư liệu âm nhạc kể rằng suốt mấy năm liền, dịp Tết ở Sài Gòn, bài hát vang trên đài phát thanh, trên truyền hình và ở các hàng băng đĩa, như một tín hiệu của mùa xuân. Trang Đông Nhạc Xưa thì ghi rằng bài hát được yêu chuộng nhất vào cuối những năm sáu mươi, qua giọng hát của danh ca Hoàng Oanh.

Hơn nửa thế kỷ đã qua. Người nghe năm ấy nay đã thành ông bà. Vậy mà Tết nào, trong căn nhà của nhiều gia đình Việt, ở trong nước hay ở xa, bài hát ấy vẫn được bật lên. Các thế hệ ca sĩ nối nhau hát lại. Có người hát chậm, có người hát vui, có người còn làm thành bản nhạc nhảy.

Người viết bài hát ấy là nhạc sĩ Hoài An. Tên khai sinh của ông là Nguyễn Đắc Tịnh. Ông yêu hoa mai đến mức các cô con gái trong nhà, cô nào cũng mang chữ Mai trong tên. Hôm nay, mình kể cho bạn nghe về ông, người cả đời kể những câu chuyện đầu năm bằng âm nhạc.

Chàng trai đất Cảng

Nhạc sĩ Hoài An sinh ngày hai mươi tháng năm năm một nghìn chín trăm hai mươi chín, ở miền Bắc. Theo lời danh ca Phương Dung kể với báo Pháp Luật, ông bắt đầu viết nhạc ở quê nhà Hải Phòng, thành phố cảng mà người ta vẫn gọi thân mật là đất Cảng. Những bài đầu tay của ông lãng mạn, trong trẻo, viết về quê hương.

Ông gặp người bạn đời từ rất sớm. Theo bài viết trên báo Tiền Phong, khi ấy bà mới mười lăm, mười sáu tuổi, còn ông khoảng mười bảy, mười tám. Bà dạy trẻ con hát, múa và đóng kịch. Chàng trai trẻ viết bài hát cho đám học trò nhỏ của bà, có khi còn nhận một vai trong những vở kịch ngắn của các em. Tình yêu bắt đầu như thế, giữa tiếng hát của lũ trẻ, rất hiền, rất quê.

Có một chi tiết mình rất thích. Bài Anh Muốn Đến Thăm Em ra đời từ nỗi run sợ của chàng trai trước ngày ra mắt bố vợ tương lai. Ông thú nhận với người yêu rằng cứ nhìn thấy ba em là anh sợ quá. Nỗi sợ ấy về sau thành một bài hát. Hóa ra, nhiều bài hát của ông không do tưởng tượng mà có. Chúng đến từ chính những chuyện đời thường nhỏ xíu.

Rồi ông vào sống ở Sài Gòn, và thành danh ở đó, trong giai đoạn tân nhạc nở rộ. Ông có thêm một bút danh nữa là Trang Dũng Phương. Báo Tuổi Trẻ ghi ông có hơn năm mươi ca khúc, có bài viết một mình, có bài viết chung với nhiều người khác.

Những bài làm nên tên tuổi ông lúc đầu là những bài mang tình tự quê nhà. Trăng Về Thôn Dã ra đời từ cảnh làng quê, nơi buổi tối chỉ có ánh trăng làm đèn. Có nguồn ghi bài này viết chung với Huyền Linh, có nguồn chỉ ghi tên ông. Rồi Tình Lúa Duyên Trăng, phần lời của Hồ Đình Phương. Nghe tên thôi đã thấy cánh đồng, thấy vầng trăng, thấy đôi trai gái hẹn nhau bên bờ ruộng.

Người quen gọi nhạc Hoài An là nửa dân ca, nửa tình ca. Giai điệu mộc mạc, dễ nhớ, lời ca giản dị như tiếng nói thường ngày. Nó không làm người nghe phải suy nghĩ nhiều. Nó chỉ lặng lẽ ngồi xuống bên cạnh, như một người bạn cùng quê. Và có lẽ chính cái giản dị ấy đã chuẩn bị cho bài hát lớn nhất đời ông, một bài hát về những ngày đầu năm.

Những câu chuyện đầu năm

Các nguồn mình đọc được không ghi rõ năm Câu Chuyện Đầu Năm ra đời. Chỉ biết bài hát được yêu thích nhất vào khoảng cuối những năm sáu mươi. Bài viết theo điệu habanera, một điệu nhạc chậm gốc từ vùng biển Caribê, có nhịp bước đung đưa, gần với điệu bolero mà người Việt quen nghe.

Câu chuyện trong bài rất gần gũi. Sáng đầu năm, người ta đi lễ chùa. Mang theo bao nhiêu ước vọng trong lòng, mong năm mới gặp may, mong những điều rủi ro trôi đi. Rồi có pháo đỏ, có rượu mừng, có hoa mai và cành lộc xuân. Có lời cầu chúc cho người thân, cho người ở xa, cho một gia đình êm ấm, một mối duyên tròn trịa.

Mình nghĩ đó chính là lý do Tết nào người ta cũng nghe lại bài hát này. Nó không kể chuyện gì to tát. Nó chỉ kể lại đúng những gì mỗi người Việt vẫn làm vào sáng mồng Một. Mặc bộ áo mới. Thắp một nén nhang. Đứng trước cửa chùa khói hương nghi ngút, lẩm nhẩm một điều ước cho người mình thương. Ai nghe cũng thấy mình ở trong đó.

Mình nhớ những cái Tết xưa. Chiều hai mươi tám, hai mươi chín, chợ hoa tràn ra tới mép đường, mai vàng, cúc vạn thọ, vạn niên thanh xếp thành từng dãy. Trong bếp, nồi bánh chưng, bánh tét liu riu suốt đêm, cả nhà ngồi canh lửa, kể chuyện năm cũ. Sáng mồng Một, trẻ con được lì xì, người lớn đi chúc Tết. Bài hát của Hoài An như được viết ra để vang lên giữa những khoảnh khắc ấy.

Sài Gòn những ngày cuối năm có một nhịp sống rất riêng. Người ở khắp nơi về đây làm ăn, nên Tết đến là lúc ai cũng nhớ quê. Người gốc Bắc nhớ cành đào, người miền Trung nhớ nồi bánh tét gói bằng lá chuối, người miền Tây nhớ cây mai trước ngõ. Một bài hát Xuân ở thành phố ấy phải vừa với tất cả những nỗi nhớ đó. Câu Chuyện Đầu Năm không gọi tên vùng quê nào, nên vùng quê nào cũng thấy mình trong đó.

Ông còn viết những bài Xuân khác. Tâm Sự Ngày Xuân là một bài như thế. Danh ca Phương Dung kể với báo Pháp Luật rằng bà là người đầu tiên hát hai bài Tâm Sự Ngày Xuân và Câu Chuyện Đầu Năm. Bà nói từ khi hai bài ra mắt, năm nào khán giả cũng muốn nghe, cũng yêu cầu bà hát. Bà còn nhớ ông là người hiền lành, từng đến tận nơi để tập bài mới với bà. Trong bài báo ấy, ông được gọi là nhạc sĩ của mùa xuân.

Rồi có Ngày Xuân Thăm Nhau, một bài hát vui như tiếng guốc mộc ngày Tết. Có trang tư liệu ghi bài này của Hoài An và Trang Dũng Phương, trong khi báo Tuổi Trẻ cho biết Trang Dũng Phương cũng chính là một bút danh của ông. Mình ghi lại cả hai cách để bạn biết các nguồn ghi khác nhau.

Nghe nhạc Xuân của Hoài An, mình thấy nó không rộn ràng như tiếng pháo. Nó ấm, chậm, hơi bâng khuâng. Giai điệu đi những bước nhỏ, lên xuống vừa phải, ai cũng hát theo được. Chữ đặt vào nhạc rất tự nhiên, gần như lời ăn tiếng nói. Có lẽ vì thế mà người già nghe thấy nhớ, người trẻ nghe thấy dễ chịu.

Mình cũng hay nghĩ tới những người xa quê. Một người con ngồi trong căn phòng nhỏ ở một thành phố lạ, đêm ba mươi không có mâm cỗ, không có tiếng pháo. Họ bật một bài hát cũ lên. Và chỉ cần vài nhịp habanera chậm rãi ấy, cái Tết ở quê nhà bỗng hiện về. Một bài hát Xuân hay, mình nghĩ, là bài hát làm được điều đó.

Sau này, nhiều thế hệ ca sĩ hát lại Câu Chuyện Đầu Năm. Báo Tiền Phong ghi bản của ca sĩ Như Quỳnh có khoảng mười bảy triệu lượt nghe trên mạng, bản của Lệ Quyên khoảng bốn triệu. Báo VnExpress kể ca sĩ Hiền Thục còn làm một bản theo phong cách nhạc nhảy. Bài hát cứ thế đi qua từng thế hệ, mỗi người khoác cho nó một chiếc áo Tết mới.

Ngôi nhà có những nhành mai

Ông bà Hoài An sống với nhau sáu mươi năm và có mười một người con. Báo Tiền Phong kể ông yêu hoa mai, nên các con gái đều được đặt tên có chữ Mai: Mai Loan, Mai Trâm, Mai Trinh, Mai Ly, Mai Phương, Mai Thảo. Mình hình dung ngôi nhà ấy mỗi dịp Tết. Ngoài hiên có chậu mai vàng, trong nhà có những cô Mai lớn dần lên theo năm tháng.

Danh ca Giao Linh, một người bạn thân của gia đình, từng kể các con ông bà đều chăm chỉ, hiếu thảo, thành đạt, và nếp nhà rất nề nếp. Có lẽ đó là món quà lớn nhất mà người nhạc sĩ của mùa xuân để lại, lớn hơn cả những bài hát.

Bà cũng thật thà kể rằng có lúc bà ghen, và ông buồn. Từ một lần buồn như thế, ông viết bài Phút Giây Này Biết Phải Làm Sao. Bà nói bà chưa từng thấy người phụ nữ nào khác bên ông, và bà thuộc lòng tất cả lời bài hát của chồng. Ông còn viết riêng cho bà một bài tên là Em Là Hoa Khôi Trong Mắt Anh. Bài ấy chưa bao giờ được phổ biến. Nó chỉ thuộc về hai người.

Những người quen biết ông nhớ một dáng người cao, gầy, đôi khi hơi khòm xuống vì bệnh đau dạ dày, và một nụ cười rất hiền. Về sau, ông thích nghiên cứu tử vi. Mình thấy cũng hợp. Một người cả đời viết về những điều ước đầu năm, cuối đời lại ngồi xem những vì sao trong lá số.

Ông còn những bài hát khác mà người nghe nhạc vàng vẫn nhớ, như Kỷ Niệm Nào Buồn, Tấm Ảnh Không Hồn, Trước Giờ Tạm Biệt, Thiên Duyên Tiền Định. Mỗi bài một câu chuyện tình nhỏ, buồn có, vui có, nhưng bao giờ cũng giản dị, dễ thương.

Chiều ngày mười lăm tháng ba năm hai nghìn không trăm mười hai, nhạc sĩ Hoài An mất ở nhà riêng tại Sài Gòn, sau một thời gian chữa bệnh phổi. Báo Tuổi Trẻ ghi ông thọ tám mươi bốn tuổi, báo VnExpress ghi tám mươi ba. Có lẽ một bên tính theo tuổi ta, một bên tính theo tuổi tây. Ông được an táng ở nghĩa trang Đa Phước.

Danh ca Phương Dung kể bà có đến đưa tiễn ông. Người ca sĩ đầu tiên hát những bài Xuân của ông, nay đứng tiễn ông về với đất. Mình nghĩ tới cảnh ấy mà thấy lòng chùng xuống.

Hôm nay, mỗi năm khi chợ hoa bắt đầu họp, khi trong bếp nồi bánh chưng bắt đầu sôi, sẽ lại có ai đó bật Câu Chuyện Đầu Năm. Có thể họ không biết tên người viết. Có thể họ chưa từng nghe tới cái tên Nguyễn Đắc Tịnh. Nhưng họ biết rằng Tết đã về.

Và nếu Tết năm nay bạn đi lễ chùa sáng mồng Một, khi đứng trước làn khói hương, bạn hãy thử ước cho người mình thương một điều thật nhỏ. Như người nhạc sĩ hiền lành ấy đã ước, suốt hơn năm mươi năm, bằng những câu hát mộc mạc của mình.

Tình Ca. Ở đây có bình an.