Những người viết nên Tình Ca · Tập 58

Lê Dinh – Người thức khuya viết lời xuân

Một đêm cuối năm Quý Mão

Một buổi trưa khoảng tháng mười một năm một nghìn chín trăm sáu mươi ba. Ở cư xá Chu Mạnh Trinh, Phú Nhuận, có tiếng xe máy dừng trước cửa. Người tới là nhạc sĩ Minh Kỳ, chạy chiếc Lambretta màu trắng, một loại xe tay ga của Ý thịnh hành thời đó. Ông cầm theo một bản nhạc còn chưa có tên.

Tết Giáp Thìn đã gần lắm rồi. Minh Kỳ nhờ chủ nhà viết lời gấp, cho kịp đem ra trình diễn mùa xuân. Chủ nhà là một người đàn ông hai mươi chín tuổi, quê Gò Công, làm việc ở Đài Phát thanh Sài Gòn. Ông biết tính bạn mình nóng nảy và gấp gáp, nên nhận bản thảo, không hẹn lần lữa.

Đêm ấy ông thức tới quá nửa đêm. Bên ngọn đèn, ông dò từng câu nhạc của bạn, tìm từng chữ cho vừa với nốt. Sáng hôm sau, hai người hát thử với nhau. Minh Kỳ tin rằng bài này sẽ được nhiều người yêu. Bài hát được đặt tên là Cánh Thiệp Đầu Xuân.

Người thức khuya đêm ấy là nhạc sĩ Lê Dinh. Chuyện này không phải mình tưởng tượng ra. Chính ông kể lại trong hồi ký Theo Thời Gian Trôi, viết nhân dịp tròn năm mươi năm cầm bút và cầm đàn. Ông còn kể, cũng mùa ấy, Minh Kỳ đưa thêm một bản nhạc xuân nữa, chưa lời, chưa tựa. Vài ngày sau, ông đặt lời và đặt tên cho nó là Hạnh Phúc Đầu Xuân.

Ông viết rằng thật khó mà đặt lời cho hai bản nhạc cùng đề tài mùa xuân mà không giống nhau. Mình đọc câu ấy thì hiểu cái nghề của người viết lời. Nhạc là cái khung, còn chữ là thứ làm người nghe nhớ. Một chữ sai là cả câu hát lệch, một chữ đúng là người ta hát theo mấy chục năm.

Sau vài lần bài hát vang trên làn sóng phát thanh, ông Lê Mộng Bảo, giám đốc nhà xuất bản Tinh Hoa Miền Nam, tìm đến mua quyền in bản nhạc mãi mãi. Bản nhạc được tái bản nhiều lần trong nhiều năm. Từ đó đến nay, Tết nào người Việt cũng còn nghe Cánh Thiệp Đầu Xuân, ở trong nước cũng như ở những nơi rất xa.

Mình kể chuyện đêm ấy trước, vì nó nói rất đúng con người Lê Dinh. Một người lặng lẽ, chăm chỉ, ngồi khuya để chữ nghĩa vừa vặn với giai điệu của bạn. Muốn hiểu vì sao chữ của ông lại mềm như thế, mình phải về Gò Công, một vùng quê ven biển của miền Tây.

Tiếng đờn của cha ở Gò Công

Lê Dinh tên thật là Lê Văn Dinh, sinh ngày tám tháng chín năm một nghìn chín trăm ba mươi bốn, ở làng Vĩnh Hựu, Gò Công. Cha ông là thầy giáo, mẹ ông ở nhà lo việc nội trợ. Gò Công thời ấy là nơi người ta rất chuộng đờn ca tài tử, lối đàn hát cổ nhạc của người miền Nam, thường ngồi quây quần trong nhà mà đàn mà ca.

Theo những bài viết về ông, cha ông hay cùng bạn bè đờn những bản cổ nhạc trong nhà. Vậy là cậu bé lớn lên với tiếng vọng cổ, với những bản Bình Bán, Tây Thi. Mình hình dung những buổi chiều ở một ngôi nhà miền quê, tiếng đàn kìm, đàn tranh vang ra hiên. Cái chất ngọt và chậm của miền Tây thấm vào tai đứa trẻ từ lúc nào không hay.

Lên tuổi học trò, ông xuống Mỹ Tho học trung học. Trong những năm ấy, ông tự học hòa âm và sáng tác qua lớp hàm thụ của trường École Universelle ở Paris, tức là học bằng thư từ, bài vở gửi qua đường bưu điện. Một cậu học trò tỉnh lẻ, ngồi chép từng bài học nhạc gửi từ bên kia đại dương. Mình thấy trong đó có một sự kiên nhẫn rất đáng quý.

Sau đó ông lên Sài Gòn học ngành vô tuyến điện, rồi về dạy tiếng Pháp và dạy nhạc ở Gò Công, ở Chợ Lớn. Năm một nghìn chín trăm năm mươi sáu, khi hai mươi hai tuổi, ông có bài hát đầu tay được in, tên là Làng Anh Làng Em, cũng do nhà Tinh Hoa Miền Nam phát hành. Cái tên Lê Dinh, ông kể, chỉ là tên khai sinh bỏ đi chữ Văn ở giữa.

Rồi ông vào làm ở Đài Phát thanh Sài Gòn, làm ở phòng sản xuất, rồi phòng điều hợp chương trình. Các nguồn ghi năm ông vào đài khác nhau, có nơi ghi năm năm mươi sáu, có nơi năm năm mươi bảy, có nơi năm năm mươi tám. Ông làm ở đó gần hai mươi năm. Hằng ngày ông sống giữa những bản nhạc, những giọng hát, những buổi thu thanh.

Mình nghĩ cái nghề ở đài phát thanh dạy ông một điều. Một bài hát trên sóng phát thanh không có hình ảnh, không có sân khấu. Người nghe chỉ có chữ và giai điệu. Vì vậy chữ phải rõ, phải gần, phải đi thẳng vào lòng người đang ngồi sửa xe, đang nấu cơm, đang chạy chợ. Lời của Lê Dinh, sau này, luôn có cái giản dị dễ nghe như thế.

Những tấm thiệp viết bằng chữ

Trong khoảng hai mươi năm ở Sài Gòn, ông viết hơn hai trăm bài hát. Theo tư liệu kể lại, nhạc ông có hai dòng chính, là tình ca và những bài về quê hương, về Huế, về miền cao nguyên. Bài ông thích nhất, và cũng là bài làm nên tên tuổi ông, là Tấm Ảnh Ngày Xưa. Bài được hát nhiều nhất là Ga Chiều. Ông còn có Hà Tiên, Cánh Thiệp Hồng, Ngang Trái.

Mình để ý thấy chữ thiệp xuất hiện trong đời ông khá nhiều. Cánh Thiệp Hồng là tấm thiệp báo tin vui của người con gái mình thương. Cánh Thiệp Đầu Xuân là tấm thiệp gửi lời chúc năm mới. Hồi đó, gửi thiệp Tết là một nét rất đẹp. Học trò tự vẽ thiệp bằng giấy, bằng bút màu, gửi thầy cô, gửi bạn bè, gửi người thương, có khi chỉ chép một câu chúc thật hay.

Những bài hát của Lê Dinh cũng giống tấm thiệp như vậy. Không cầu kỳ, không làm dáng. Chữ nào cũng dễ hiểu, câu nào cũng như đang nói với một người cụ thể. Các trang hợp âm ghi Cánh Thiệp Đầu Xuân là điệu bolero, tức nhịp chậm vừa, đều đặn như nhịp người ta thong thả bước. Nghe nó, mình thấy như ai đó đang viết thư cho người ở xa, cẩn thận từng nét chữ.

Đó cũng là lý do mình nghĩ Tết nào bài ấy cũng được mở lên. Ngày Tết là ngày người ta nghĩ đến nhau. Người đi làm xa nghĩ về mẹ. Người yêu nghĩ về người yêu. Bạn bè lâu ngày nghĩ tới một lời hỏi thăm. Cánh Thiệp Đầu Xuân trao cho người nghe đúng cái cảm giác đó, cái cảm giác cầm một tấm thiệp trên tay.

Lê Dinh còn là người viết lời cho nhiều giai điệu của Minh Kỳ. Những bài về Huế như Mưa Trên Phố Huế, Người Em Vỹ Dạ, Mùa Đông Xứ Huế, theo tư liệu, có lời của ông, ký bằng một bút danh rất Huế là Tôn Nữ Thụy Khương. Ông và Minh Kỳ còn viết chung nhiều bài khác như Tiếng Hát Mường Luông, Đường Chiều Sơn Cước. Ông có cả một chuỗi bút danh, như Mạc Phong Linh, Mai Thiết Lĩnh, Dạ Cầm, Trúc Ly.

Khoảng năm một nghìn chín trăm sáu mươi sáu, ông cùng Minh Kỳ và nhạc sĩ Anh Bằng lập nhóm sáng tác Lê Minh Bằng, tên ghép từ ba người. Bài đầu tiên ký tên nhóm là Đêm Nguyện Cầu. Nhóm viết nhiều bài nổi tiếng như Gõ Cửa, Căn Nhà Ngoại Ô, Linh Hồn Tượng Đá, và dìu dắt nhiều giọng hát trẻ thời ấy như Giáng Thu, Mạnh Quỳnh, Ngọc Tuyết.

Vì ba người ký chung và ký nhiều tên khác nhau, nên đến nay vẫn dễ nhầm bài nào của ai. Riêng hai bài xuân thì ông đã kể rõ: giai điệu của Minh Kỳ, lời của ông. Có những trang chỉ ghi tên Lê Dinh cho Hạnh Phúc Đầu Xuân, nhưng theo hồi ký, đó là bài hai người cùng làm.

Theo ông, nguồn cảm hứng sáng tác thường đến bất chợt, từ một kỷ niệm, từ một quyển sách, từ một bài thơ. Bài Biển Dâu, theo một bài viết về ông, có một câu lấy từ lời nói thật lòng của cô gái ông thương thời trẻ. Một người viết nhạc cả đời đi nhặt những câu nói, những chi tiết nhỏ, rồi cất vào bài hát cho người khác hát.

Tết ở xứ tuyết

Năm một nghìn chín trăm bảy mươi tám, ông cùng gia đình sang sống ở Montreal, một thành phố nói tiếng Pháp ở Canada. Ông làm việc gần hai mươi năm cho một hãng tàu biển, đến năm một nghìn chín trăm chín mươi chín thì nghỉ hưu. Ngoài giờ làm, ông lập tờ nguyệt san Nghệ Thuật, cùng bạn bè làm một chương trình phát thanh tiếng Việt mỗi chiều chủ nhật.

Ở Montreal, Tết âm lịch thường rơi vào giữa mùa đông. Ngoài cửa sổ là tuyết trắng, trời lạnh dưới không độ. Không có chợ hoa, không có mai vàng nở rộ dọc đường, không có tiếng pháo giao thừa đầu hẻm. Mình hình dung người Việt ở đó vẫn gói bánh chưng trong căn bếp nhỏ, vẫn bày mâm ngũ quả, và vẫn mở những bài nhạc xuân năm cũ cho nhà có không khí Tết.

Trong những căn nhà ấm đèn giữa tuyết, chắc hẳn có không ít nhà mở Cánh Thiệp Đầu Xuân. Người viết lời bài hát cũng đang sống giữa họ, cũng đang nhớ quê. Mình nghĩ cái cảm giác ấy thật lạ. Lời chúc mình viết năm hai mươi chín tuổi ở Phú Nhuận, giờ lại vang lên để an ủi chính mình và những người đồng hương ở bên kia trái đất.

Ở xứ người, ông vẫn viết. Những bài sau này có Nắng Bên Này Sông, Huế Buồn, Chữ Tình. Và có những bài về quê nhà Gò Công. Bài Thương Về Gò Công, theo một bài viết về ông, ra đời sau hai mươi năm xa cách. Rồi có bài Sao Anh Không Nhớ Gò Công. Đọc cái tên ấy, mình nghe như có ai đang trách nhẹ một người con đi xa, mà người bị trách cũng chính là ông.

Ca sĩ Anh Ngọc từng nhận xét rằng qua Lê Dinh, người ta nhận được những âm điệu uyển chuyển, dồi dào, không nhàm chán. Năm hai nghìn lẻ ba, ở tuổi gần bảy mươi, ông còn xuất hiện trong một chương trình ca nhạc lớn. Trong mấy năm liền, ông ra năm đĩa nhạc. Người đàn ông thức khuya năm nào vẫn chưa chịu buông bút.

Năm một nghìn chín trăm chín mươi tư đến năm hai nghìn lẻ bảy, ông giữ tờ Nghệ Thuật, rồi ngưng vì sức khỏe. Trong hồi ký viết khi tròn năm mươi năm cầm bút, ông nhìn lại đời mình, nhắc đến những người bạn đã đi xa, những người bạn ở xa. Ông viết về tình yêu, về sự phụ bạc, về cái chết, rồi khép lại bằng hình ảnh một cõi bình yên nơi ông được gặp lại bạn cũ.

Rạng sáng ngày chín tháng mười một năm hai nghìn hai mươi, nhạc sĩ Lê Dinh qua đời ở vùng Montreal, thọ tám mươi sáu tuổi. Mấy tháng sau, Tết lại đến. Và như mọi năm, ở Sài Gòn, ở Gò Công, ở Montreal, lại có người mở Cánh Thiệp Đầu Xuân.

Mình nghĩ về chữ thiệp lần cuối. Một tấm thiệp không cần đẹp, chỉ cần được gửi đi. Lê Dinh cả đời gửi đi những tấm thiệp bằng chữ, cho người yêu, cho quê nhà, cho những người xa xứ như ông. Năm nay, nếu bạn còn một người lâu rồi chưa hỏi thăm, hãy gửi cho họ một lời chúc đầu xuân. Ngắn thôi, nhưng thật lòng.

Tình Ca. Ở đây có bình an.