Những người viết nên Tình Ca · Tập 57

Minh Kỳ – Người gửi cánh thiệp đầu xuân

Tiếng xuân ngoài phố

Những ngày giáp Tết ở Sài Gòn xưa, có một thứ âm thanh mà ai đi chợ cũng nghe. Không phải tiếng xe, cũng chưa phải tiếng pháo. Đó là tiếng nhạc xuân vọng ra từ các tiệm băng đĩa, từ cái máy hát của tiệm vải, từ chiếc ra-đi-ô để trên quầy tạp hóa. Người bán vừa gói mứt vừa ngân nga theo. Người mua vừa lựa dưa hấu vừa nhún nhẹ đôi vai.

Trong những bài hát ấy, có một bài mở đầu bằng mấy chữ rất giản dị, gọi mùa xuân như gọi một người quen vừa tới cửa. Bài ấy tên là Xuân Đã Về. Theo các tư liệu, nó ra đời khoảng năm một nghìn chín trăm năm mươi tư. Người viết là một chàng trai chừng hai mươi bốn tuổi, sống ở thành phố biển Nha Trang.

Mình hay nghĩ, có những bài hát giống như một món đồ trong nhà ngày Tết. Cái bình hoa, cái khay mứt, cái liễn câu đối. Năm nào cũng lấy ra, lau bụi, đặt vào đúng chỗ cũ. Không ai thấy nó cũ, vì nó gắn với cái cảm giác được đón năm mới. Xuân Đã Về là một món đồ như thế, đã hơn bảy mươi năm rồi vẫn được người ta lấy ra mỗi độ cuối năm.

Người viết bài hát ấy là nhạc sĩ Minh Kỳ. Ông sống không lâu, chỉ bốn mươi lăm năm. Nhưng ông để lại hai bài hát mùa xuân mà gần như nhà nào cũng từng nghe: Xuân Đã Về, và Cánh Thiệp Đầu Xuân. Câu chuyện hôm nay, mình kể về ông, và về hai món quà Tết ấy.

Chàng trai bên biển Nha Trang

Minh Kỳ tên thật là Nguyễn Phúc Vĩnh Mỹ, sinh năm một nghìn chín trăm ba mươi. Theo gia phả hoàng tộc mà các tư liệu nhắc lại, ông là cháu đời thứ năm của vua Minh Mạng. Gốc họ ở Huế, dòng tộc còn nhà thờ và mộ phần ở thôn Vỹ Dạ. Phần lớn tư liệu ghi ông sinh ra và lớn lên ở Nha Trang, có một nguồn ghi ông sinh ở Huế.

Ông là con duy nhất trong một gia đình khá giả. Một cậu con trai một, lớn lên giữa thành phố có bãi cát trắng, có hàng dương, có những chiều gió biển lồng lộng. Các tư liệu kể ông học nhạc từ năm mười bốn tuổi ở trường Gagelin, một ngôi trường dòng ở Quy Nhơn. Về việc học thêm, các nguồn ghi khác nhau, có nguồn nói ông sang Pháp, có nguồn nói ông theo học trường École Universelle, một trường dạy hàm thụ ở Paris.

Bài hát đầu tay của ông, theo các tư liệu, tên là Chị Hằng, viết năm một nghìn chín trăm bốn mươi chín. Chị Hằng là cô tiên trên cung trăng trong chuyện cổ tích, người mà đêm rằm Trung thu trẻ con vẫn ngước lên tìm. Một chàng trai mười chín tuổi chọn viết bài đầu tiên về một hình ảnh tuổi thơ như thế, mình thấy rất dễ thương.

Rồi đến Xuân Đã Về. Bài hát đi nhanh, vui, câu nhạc ngắn và nảy như bước chân trẻ con chạy ra sân. Lời ca vẽ ra những thứ ai cũng thấy được mỗi độ xuân sang: nắng mới, hoa nở, các cô gái áo mới, bầy trẻ nô đùa, và tiếng pháo giao thừa. Không có chữ nào khó, không có ẩn ý gì sâu xa. Chỉ là niềm vui được gọi đúng tên.

Có lẽ chính vì đơn giản mà nó sống lâu. Một đứa bé nghe hai lần là hát theo được. Một ông cụ nghe lại thì nhớ ngay cái Tết thời con gái, con trai của mình. Hát trong lớp mẫu giáo cũng được, hát giữa sân khấu lớn cũng được, mà mở trong tiệm tạp hóa đầu hẻm cũng hợp.

Ông còn viết nhiều bài về Nha Trang, như Nha Trang, Nhớ Nha Trang, Nha Trang Chiều Mưa, Người Em Miền Cát Trắng. Bài Nha Trang được nhiều người yêu nhất, phần lời do thi sĩ Hồ Đình Phương viết. Theo tạp chí Trẻ, dù về sau sống ở nơi khác, ông vẫn thương thành phố biển ấy suốt đời.

Năm một nghìn chín trăm năm mươi hai, ông lập gia đình. Vài năm sau, ông đưa vợ con vào Sài Gòn. Các nguồn ghi năm ông vào Sài Gòn khác nhau, có nơi ghi năm năm mươi bảy, có nơi ghi năm năm mươi chín. Ở thành phố mới ấy, ông sẽ gặp một người bạn làm nên cái Tết thứ hai trong đời âm nhạc của mình.

Một buổi trưa gần Tết

Người bạn ấy là nhạc sĩ Lê Dinh, quê ở Gò Công, khi đó làm việc ở Đài Phát thanh Sài Gòn. Chuyện ra đời Cánh Thiệp Đầu Xuân được chính Lê Dinh kể lại trong hồi ký, viết nhân dịp ông tròn năm mươi năm viết nhạc. Nhờ vậy mà mình biết khá rõ cái buổi trưa hôm ấy.

Đó là khoảng tháng mười một năm một nghìn chín trăm sáu mươi ba, sắp đến Tết Giáp Thìn. Minh Kỳ chạy chiếc xe Lambretta màu trắng, một loại xe tay ga của Ý rất thịnh thời đó, tới nhà Lê Dinh ở cư xá Chu Mạnh Trinh, Phú Nhuận. Ông đưa cho bạn một bản nhạc còn chưa có tên, nhờ viết lời gấp cho kịp mùa xuân.

Lê Dinh kể rằng ông biết tính bạn mình nóng nảy và gấp gáp, nên nhận bản thảo rồi ngồi viết ngay. Ông thức đến quá nửa đêm mới xong. Hôm sau, hai người hát thử với nhau. Minh Kỳ tin rằng bài này sẽ được nhiều người thích. Vậy là bài hát có tên Cánh Thiệp Đầu Xuân, nhạc của Minh Kỳ, lời của Lê Dinh.

Mình nói rõ chỗ này, vì nhiều người hay nhầm. Cánh Thiệp Đầu Xuân không phải của riêng ai. Phần lớn các trang ghi là Minh Kỳ và Lê Dinh, có trang lại ghi Lê Dinh đứng trước. Theo lời Lê Dinh kể thì giai điệu là của Minh Kỳ, còn chữ nghĩa là của Lê Dinh. Về năm ra đời, hồi ký ghi năm sáu mươi ba, có một bài viết khác ghi tháng mười một năm sáu mươi tư.

Bài hát được trình bày vài lần trên làn sóng phát thanh. Rồi ông Lê Mộng Bảo, người đứng đầu nhà xuất bản Tinh Hoa Miền Nam, tìm đến mua quyền in bản nhạc. Bản nhạc được in đi in lại nhiều năm liền. Cũng trong mùa ấy, Minh Kỳ còn đưa bạn thêm một bản nhạc xuân nữa. Lê Dinh đặt lời và đặt tên là Hạnh Phúc Đầu Xuân.

Lê Dinh viết rằng thật khó mà đặt lời cho hai bản nhạc cùng đề tài mùa xuân mà không giống nhau. Mình đọc câu ấy mà mỉm cười. Hai người bạn, một người cứ viết nhạc thật nhanh, một người cứ ngồi khuya mà nghĩ chữ. Cái Tết năm ấy, có lẽ cả hai nhà đều thấy vui.

Hồi đó, gửi thiệp Tết là một nét rất đẹp của người mình. Học trò tự vẽ thiệp bằng giấy, bằng bút màu, gửi thầy cô, gửi bạn bè, gửi người thương. Nhiều người chỉ chép lại một câu chúc mà mình thấy hay. Cánh Thiệp Đầu Xuân ra đời đúng vào cái không khí ấy, như một tấm thiệp được viết thành bài hát.

Bài hát được các trang hợp âm ghi là điệu bolero, tức là nhịp chậm vừa, đều đặn, rất hợp với giọng hát miền Nam. Không rộn ràng như Xuân Đã Về, nó dịu dàng hơn, như người ta ngồi lặng trước tấm thiệp, viết từng chữ chúc cho người mình thương. Một bài xuân nhanh, một bài xuân chậm. Hai mặt của cùng một mùa Tết.

Người viết nhạc mà ít đặt lời

Có một điều đặc biệt ở Minh Kỳ. Ông viết nhạc rất nhanh, rất đẹp, nhưng ít khi tự đặt lời. Lê Dinh nhận xét bạn mình có biệt tài viết nhạc rất nhanh, mà nhanh mà hay chứ không phải nhanh mà dở. Theo ca sĩ Hoàng Oanh, ông thường nhờ Lê Dinh, Hoài Linh hay thi sĩ Hồ Đình Phương viết lời cho mình.

Nhiều bài về xứ Huế của ông, như Mưa Trên Phố Huế, Người Em Vỹ Dạ, Mùa Đông Xứ Huế, có phần lời do Lê Dinh viết, ký bằng một bút danh rất Huế là Tôn Nữ Thụy Khương. Bài Cánh Buồm Chuyển Bến thì lời của Hoài Linh. Bài Từ Giã Thơ Ngây thì lời của nhạc sĩ Nguyễn Hiền. Một chàng trai gốc Vỹ Dạ, lớn lên ở Nha Trang, viết về Huế qua chữ của một người bạn quê Gò Công. Âm nhạc gom người ta lại như thế.

Ca sĩ Hoàng Oanh kể bà được hát nhiều bài của ông ngay khi ông vừa viết xong. Ông đưa bài, dặn đôi câu rồi thôi. Bà nhớ ông rất nghiêm trang và ít nói, đôi mắt to tròn, mỗi lần gặp chỉ cười rất hiền. Nhạc của ông, theo bà, tha thiết, trìu mến, giai điệu đơn giản, dễ đàn và dễ hát.

Về sau, ông cùng Lê Dinh và nhạc sĩ Anh Bằng lập nên một nhóm sáng tác, lấy tên ghép của ba người là Lê Minh Bằng. Phần lớn tư liệu ghi nhóm thành lập năm một nghìn chín trăm sáu mươi sáu, cũng có nơi ghi sớm hơn. Bài nổi tiếng nhất của nhóm là Đêm Nguyện Cầu. Nhóm còn ký nhiều bút danh khác, nên đến nay vẫn khó biết chắc bài nào ai viết phần nào.

Năm một nghìn chín trăm bảy mươi lăm, khi vừa bốn mươi lăm tuổi, ông mất. Ông để lại người vợ và chín người con. Nhiều năm sau, trong hồi ký của mình, Lê Dinh vẫn nhắc lại người bạn ấy với rất nhiều thương nhớ.

Mình nghĩ về một người cha có chín đứa con. Chắc hẳn ngày Tết trong nhà ông rất đông, rất ồn, trẻ con chạy khắp nơi, quần áo mới, bao lì xì đỏ. Không biết khi viết Xuân Đã Về năm hai mươi bốn tuổi, ông có hình dung trước được một cái Tết như vậy không. Nhưng hình ảnh bầy trẻ nô đùa trong bài hát, giờ nghe lại, mình thấy như một lời chúc ông gửi cho chính nhà mình.

Hơn nửa thế kỷ sau, người con trai của ông nói với báo Tuổi Trẻ rằng tuy cha là nhạc sĩ, nhưng anh không biết một nốt nhạc nào. Câu nói ấy làm mình thấy thương. Người con không đọc được bản nhạc, nhưng chắc chắn Tết nào cũng nghe bài hát của cha vọng ra từ đâu đó ngoài phố.

Có lẽ đó là điều đẹp nhất mà một bài hát xuân làm được. Nó không cần ai nhớ tên người viết. Nó chỉ cần được mở lên vào đúng lúc người ta đang lau bàn thờ, đang gói bánh chưng, đang chở chậu mai về nhà. Người con xa quê nghe thấy thì chợt nhớ mẹ. Người già nghe thấy thì nhớ những cái Tết đã qua.

Năm nay, khi những ngày cuối năm đến, nếu đâu đó vang lên Xuân Đã Về hay Cánh Thiệp Đầu Xuân, mình mong bạn dừng lại một chút. Nghĩ tới một chàng trai bên biển Nha Trang, tới một chiếc xe màu trắng chạy giữa trưa Sài Gòn, tới hai người bạn ngồi hát thử một bài mới cho kịp mùa xuân. Rồi gửi cho ai đó một lời chúc, dù chỉ một câu ngắn thôi.

Tình Ca. Ở đây có bình an.