Những người viết nên Tình Ca · Tập 56

Nguyễn Thiện Tơ – Kẻ ngoại đạo bên cửa giáo đường

Đêm diễn ở thành Nam

Mùa hè năm một nghìn chín trăm ba mươi tám, ở Nam Định. Hội Hướng đạo tổ chức một đêm diễn từ thiện, mời một cậu học trò Hà Nội mười bảy tuổi về chơi đàn. Cậu ôm một cây đàn guitar Hawaii, loại đàn đặt nằm ngang, trượt một thanh kim loại trên dây cho tiếng ngân dài và luyến láy.

Đêm ấy, cậu gặp một cô nữ sinh mười sáu tuổi, tên là Vũ Hà Tiên. Cô là hoa khôi của một xứ đạo ở thành Nam, cũng đàn, cũng hát trong buổi diễn. Báo Đại Đoàn Kết kể rằng ông nhận mình yêu ngay từ cái nhìn đầu tiên.

Nhưng có một khoảng cách. Ông nói thật thà rằng mình bên lương, còn cô bên giáo. Tức là ông không theo đạo, còn cô là con nhà Công giáo. Thời ấy, chuyện cưới hỏi giữa hai bên như vậy không dễ chút nào.

Cậu học trò về Hà Nội, lòng buồn, viết một bài hát. Bài ấy tên là Giáo Đường Im Bóng. Cậu không đề tặng cô, cũng không hát cho cô nghe. Cậu là Nguyễn Thiện Tơ. Và bài hát đầu tay ấy, hơn tám mươi năm sau, vẫn được hát mỗi mùa Noel.

Căn nhà ở phố Charron

Nguyễn Thiện Tơ sinh năm một nghìn chín trăm hai mươi mốt, ở số hai mươi hai phố Charron, Hà Nội. Bây giờ là số hai mươi hai phố Mai Hắc Đế. Theo các bài viết, gia đình ông là người làm ở nhà in Viễn Đông, một nhà in lớn thời ấy.

Ông mê nhạc từ năm lên mười. Mười hai tuổi, ông học đàn guitar Hawaii với thầy Trần Đình Khuê. Mới học ba tháng, ông đã được đứng đàn cùng thầy trên đài phát thanh. Rồi ông học tiếp với một thầy người Pháp, mà báo Thanh Niên ghi tên là thầy Benito.

Học phí của thầy người Pháp đắt lắm. Theo báo Thanh Niên, vì vậy mà ông cùng mấy người bạn, trong đó có Dương Thiệu Tước và Thẩm Oánh, rủ nhau lập nhóm Myosotis, nghĩa là hoa lưu ly, để cùng tự học, cùng chơi nhạc với nhau. Có điều, nhạc sĩ Phạm Duy thì lại cho rằng ông là một nhạc sĩ độc lập, không thuộc nhóm nào. Các nguồn kể khác nhau, mình xin nói cả hai.

Ông là một trong số ít người thời đó chơi giỏi cả đàn guitar gỗ lẫn đàn guitar Hawaii. Ông đi đàn ở phòng trà, ở những buổi diễn từ thiện, và dạy đàn. Trong số học trò của ông có Dzoãn Mẫn, Nguyễn Văn Quỳ, và cả Đoàn Chuẩn, người về sau viết những bài tình ca mùa thu nổi tiếng của Hà Nội.

Mình dừng lại ở cây đàn Hawaii một chút. Tiếng đàn ấy ngân, trượt, rung, nghe như có người đang thở dài. Có lẽ không phải ngẫu nhiên mà bài hát đầu tay của một người chơi đàn Hawaii lại là một bài buồn, chậm và dịu như vậy.

Bản thánh ca lồng trong tình ca

Giáo Đường Im Bóng ra đời theo một cách khác thường. Ông viết nhạc trước. Rồi người bạn thân của ông, nhà thơ Phi Tâm Yến, đặt lời theo giai điệu. Phi Tâm Yến tên thật là Trần Văn Phụng, bạn của ông từ năm mười tuổi. Báo Đại Đoàn Kết kể rằng thường ngày ông hay phổ thơ, tức là có lời trước rồi mới viết nhạc. Riêng bài này thì ngược lại.

Theo nhà báo Hà Đình Nguyên, chính ông đã ngồi tâm sự chuyện lòng với Phi Tâm Yến, rồi người bạn viết lời cho bản nhạc. Nghĩa là lời ca nói hộ nỗi lòng của bạn, như một người hiểu mình đứng ra nói thay.

Ông từng viết rằng, nghĩ mình là kẻ ngoại đạo nên mới viết nên bài này sau ngày ấy. Có những buổi chiều, ông đưa cô Hà Tiên đi lễ, rồi đứng bên ngoài cửa sổ nhà thờ nghe tiếng thánh ca vọng ra. Một chàng trai đứng ngoài, nghe vọng vào, không bước hẳn vào bên trong. Mình nghĩ cả bài hát nằm trong hình ảnh ấy.

Theo bài viết của Trầm Thiên Thu, bài hát viết ở nhịp hai bốn, tức mỗi ô nhịp hai phách, đi đều như bước chân chậm. Giọng của bài là giọng Mi thứ, một giọng buồn mà ít người viết nhạc hồi đó hay dùng. Bài hát buồn mà không u ám. Nghe nó, người ta thấy như đang nghe một bài thánh ca.

Nhà báo Hà Đình Nguyên gọi nó là bản thánh ca lồng trong tình ca. Mình thấy chữ ấy đúng lắm. Nó kể chuyện yêu, nhưng mượn không khí của một ngôi giáo đường lặng lẽ, tiếng chuông, ánh nến, lời kinh. Người theo đạo nghe thấy đức tin. Người không theo đạo nghe thấy một mối tình. Ai nghe cũng thấy mình trong đó.

Ông có kể về những người hát bài này mà ông ưng ý nhất. Theo bài viết của Trầm Thiên Thu, ông chọn Khánh Ly và Nga My. Ông nhận xét Khánh Ly hát nó như một tình ca có dáng thánh ca, còn Nga My hát nó như một thánh ca có dáng tình ca. Hai cách hát, hai cánh cửa vào cùng một ngôi nhà. Về sau còn có Tuấn Vũ, Sĩ Phú, Thu Minh, Ngọc Anh và nhiều giọng khác.

Vì sao một bài viết cho một cô gái, lại thành bài hát của mùa Giáng Sinh? Tác giả Nguyệt Hà viết rằng đây là bài được biết tới nhiều nhất của ông, nhất là vào mùa Giáng Sinh. Mình nghĩ vì đêm Noel là đêm người ta tìm về nhà thờ, kể cả những người như ông thuở ấy, những người đứng bên ngoài cánh cửa. Và bài hát này là của họ.

Thiếu vàng bạc chứ không thể thiếu anh

Gia đình cô Hà Tiên không bằng lòng gả con cho một người không cùng đạo. Chuyện kéo dài mấy năm. Nhà báo Hà Đình Nguyên kể lại rằng cô đã thưa với cha mẹ, mình có thể sống thiếu vàng bạc, nhưng không thể sống thiếu người ấy.

Năm một nghìn chín trăm bốn mươi bốn, hai người cưới nhau. Theo báo Thanh Niên, khi cưới, ông theo đạo Công giáo. Kẻ ngoại đạo ngày nào đứng bên cửa sổ giáo đường, cuối cùng đã bước vào bên trong, đứng cạnh người mình thương.

Có một chuyện kể thêm cho vui. Theo lời nhạc sĩ Phạm Duy, được báo chí nhắc lại, nhạc sĩ Lê Thương cũng từng thầm thương cô Hà Tiên, và viết một truyện ca mang tên Nàng Hà Tiên. Một cô gái thành Nam, mà làm xao xuyến hai người viết nhạc.

Ngoài Giáo Đường Im Bóng, ông còn viết khoảng hơn hai mươi bài, phần nhiều trong những năm còn trẻ. Có Chiều Quê, Nắng Xuân, Xuân Về, Cung Đàn Xuân Xưa, Nhắn Gió Chiều, Đêm Trăng Xưa, Tiếng Trúc Bên Song. Có những bài ông viết nhạc và bạn bè đặt lời. Quanh Lửa Hồng và Giấc Mơ Xưa có lời của Văn Khôi. Trên Đường Về có lời của Hoàng Giác. Ngày Vui Đã Qua cũng có lời của Phi Tâm Yến.

Có một bài cần nói cho rõ. Báo Thanh Niên có kể Vườn Hồng Dưới Trăng trong số bài của ông. Nhưng theo bài viết của Trầm Thiên Thu, chính ông đã nói bài này, còn có tên là Thềm Trăng, không phải của ông, dù có trang mạng ghi tên ông. Mình xin theo lời chính nhạc sĩ.

Về sau, ông gác bút sáng tác khá sớm. Ông đi làm nghề nhạc công, thổi sáo trong dàn nhạc của đài phát thanh, rồi chơi trong dàn nhạc giao hưởng, rồi về làm ở xưởng phim truyện. Người viết bài hát ít đi, người chơi nhạc thì vẫn còn đó, mỗi ngày.

Hai ông bà có tám người con. Một người con trai, Nguyễn Thiện Thắng, cũng theo nghề nghệ thuật và được phong Nghệ sĩ Ưu tú.

Trở về căn nhà cũ

Ông bà sống cả đời trong căn nhà ở phố Mai Hắc Đế, chính căn nhà nơi ông chào đời. Báo Thanh Niên kể một chi tiết mình rất thích. Khi cả hai đã ngoài chín mươi tuổi, ông bà vẫn gọi nhau là anh và em.

Ngày bốn tháng mười năm hai nghìn không trăm mười ba, bà Vũ Hà Tiên mất, thọ chín mươi mốt tuổi. Cô gái mười sáu tuổi trong đêm diễn ở thành Nam năm nào, đã đi cùng ông gần bảy mươi năm.

Ông sống lặng lẽ thêm gần chín năm nữa. Tối ngày mười tám tháng tám năm hai nghìn không trăm hai mươi hai, ông mất ở chính căn nhà mình sinh ra, có con cháu bên cạnh. Ông được an táng bên cạnh mộ bà, ở Ba Vì, ngoại thành Hà Nội. Báo chí gọi ông là nhạc sĩ cuối cùng của dòng nhạc tiền chiến.

Về tuổi của ông, các nguồn ghi khác nhau. Báo Thanh Niên ghi ông thọ một trăm lẻ ba tuổi. Còn tính theo năm sinh và năm mất, thì ông thọ một trăm lẻ một tuổi. Mình chỉ xin nói, ông sống hơn một thế kỷ.

Mình nghĩ về một đời người như vậy. Một bài hát viết lúc mười bảy tuổi, vì tin rằng mình không bao giờ có được người ấy. Rồi có được. Rồi sống bên nhau tới tóc bạc. Bài hát buồn năm xưa, hóa ra lại là lời mở đầu cho một chuyện tình rất dài và rất bình yên.

Mùa Giáng Sinh năm nay, nếu bạn nghe ai đó hát Giáo Đường Im Bóng, thử nhớ tới chàng trai đứng bên cửa sổ nhà thờ ở thành Nam. Có những người đứng ngoài cánh cửa rất lâu. Nhưng rồi cánh cửa ấy cũng mở ra.

Tình Ca. Ở đây có bình an.