Những người viết nên Tình Ca · Tập 54

Đài Phương Trang – Chàng trai đứng đợi đêm Noel

Người đứng dưới gốc cây

Một đêm Giáng Sinh ở Sài Gòn, đầu những năm bảy mươi. Quanh Nhà thờ Đức Bà, người đi lễ đông nghẹt. Tiếng chuông, tiếng nhạc thánh, ánh đèn sao treo trên những hàng cây. Trong dòng người ấy có một chàng trai ăn mặc chỉnh tề, đứng một mình dưới gốc cây bên kia đường.

Chàng trai không vào lễ. Anh cứ đứng đó, lâu lâu lại nhìn đồng hồ, rồi ngóng về phía đám đông. Thánh lễ bắt đầu, rồi thánh lễ kết thúc. Người ta lục tục ra về. Chàng trai vẫn đứng nguyên chỗ cũ.

Có một người thanh niên đã thấy hết cảnh ấy. Anh đang chạy xe chở người yêu đi xem thiên hạ đi lễ. Cô gái ngồi sau xe về sau trở thành vợ anh. Còn anh là nhạc sĩ Đài Phương Trang. Theo lời ông kể với báo chí, hình ảnh chàng trai đứng đợi suốt mấy tiếng đồng hồ cứ ám ảnh ông mãi.

Các nguồn ghi năm của đêm ấy khác nhau. Trang Saigoneer, một trang viết về văn hóa Sài Gòn, kể là đêm Giáng Sinh năm một nghìn chín trăm bảy mươi. Bài của nhà báo Hà Đình Nguyên trên báo Thanh Niên thì ghi là năm một nghìn chín trăm bảy mươi hai. Mình không biết năm nào đúng. Nhưng gốc cây, ánh đèn và người đứng đợi thì nguồn nào cũng kể giống nhau.

Từ một người lạ không quen biết, ông viết nên một bài hát mà người Việt hát mỗi mùa Noel, suốt hơn nửa thế kỷ. Bài ấy tên là Hai Mùa Noel.

Hai tiếng đồng hồ cho một mùa Noel

Đầu thập niên bảy mươi, các hãng đĩa ở Sài Gòn hay làm những cuốn băng nhạc riêng cho mùa Giáng Sinh. Theo lời Đài Phương Trang, nhạc sĩ Nguyễn Văn Đông, người đứng đầu một hãng đĩa thời ấy, gợi ý các tác giả viết bài cho dịp Noel. Ông nghĩ ngay tới chàng trai đứng dưới gốc cây năm nào.

Bài báo của nhà báo Hà Đình Nguyên kể rằng ông viết xong bài hát chỉ trong khoảng hai tiếng. Người hát đầu tiên là ca sĩ Anh Khoa. Về hãng đĩa và năm phát hành, các nguồn ghi khác nhau. Có nguồn ghi là hãng Continental, phát hành dịp Giáng Sinh năm một nghìn chín trăm bảy mươi ba. Có nguồn ghi là trong cuốn băng Sơn Ca số ba, năm một nghìn chín trăm bảy mươi hai.

Ngoài đời, ông chỉ thấy một người đứng đợi. Nhưng trong bài hát, ông hư cấu thêm cả một chuyện tình. Mùa Noel thứ nhất, hai người quen nhau bên nhà thờ. Mùa Noel thứ hai, người con trai trở lại chỗ cũ, nhưng chỉ còn lại một mình. Câu mở đầu nhiều người thuộc lòng: Mùa Noel đó chúng ta quen bên giáo đường.

Có một chi tiết làm mình ngạc nhiên. Người viết bài Giáng Sinh được hát nhiều bậc nhất ở Sài Gòn lại không theo đạo Công giáo. Ông kể mình chỉ được hai người bạn thân tặng cho hai quyển Kinh Thánh. Ông cũng nói mình chưa từng thất tình. Những chuyện buồn trong nhạc của ông là chuyện của bạn bè, của người dưng mà ông nghe, ông thấy.

Có lẽ chính vì vậy mà bài hát nghe gần gũi. Nó không giảng đạo, không nói về phép lạ. Nó chỉ kể một nỗi buồn rất đời thường: đợi một người mà người không tới. Giai điệu đi chậm, buồn mà không bi lụy. Câu hát đặt chữ giản dị, như một người kể chuyện tình của mình bên ly cà phê. Tiếng chuông nhà thờ trong bài không làm cho nó vui lên, mà làm cho nỗi cô đơn rõ hơn.

Mình nghe bài này nhiều lần, và thấy cái hay nằm ở chỗ nó để trống. Không ai biết người con gái trong bài đã đi đâu, vì sao không tới. Người nghe tự điền vào chỗ trống ấy bằng chuyện của mình. Người thì nhớ một mối tình học trò, người thì nhớ một lần lỡ hẹn, người thì nhớ một người đã đi xa mãi.

Người Việt mình hay vậy. Mùa Noel đâu chỉ có niềm vui. Giữa phố xá đèn hoa, ai cũng có thể nhớ tới một người đã từng đi bên mình mùa Noel năm nào. Và Hai Mùa Noel là bài hát cho những người ấy.

Lá thư của một người tên Thanh

Câu chuyện chưa dừng ở đó. Theo bài viết của nhà báo Hà Đình Nguyên, chừng hai tuần sau khi bài hát ra mắt, nhạc sĩ nhận được một lá thư. Người viết thư tên Thanh, làm thư ký cho một nhà in. Anh nói rằng mình chính là chàng trai trong bài hát.

Thanh kể rằng đêm Giáng Sinh năm ấy, anh hẹn một cô gái tên Duyên trước nhà thờ. Vì một sự hiểu lầm, hai người không gặp được nhau. Rồi bài hát ra đời. Nghe bài hát, hai người hiểu lòng nhau hơn và làm lành.

Nhạc sĩ hẹn gặp người viết thư, hỏi chuyện cho chắc, rồi tin đó đúng là người mình thấy đêm ấy. Khoảng ba tháng sau, ông được mời tới dự đám cưới của Thanh và Duyên. Trang Saigoneer kể hơi khác về thời gian, ghi là chừng ba tháng sau khi bài hát phát hành thì lá thư mới tới, và sau đó ông được mời dự đám cưới.

Mình nghĩ tới cảm giác của một người viết nhạc khi ngồi trong đám cưới ấy. Ông viết một bài hát buồn cho một người lạ. Người lạ ấy, nhờ bài hát buồn, mà có được một ngày vui. Ít khi nào một bài hát lại đi một vòng như vậy, từ đời vào nhạc, rồi từ nhạc trở lại đời.

Những năm sau, đôi vợ chồng ấy dọn đi xa. Đến khi ông kể lại chuyện này với báo chí, đã gần bốn mươi năm ông không còn tin tức gì của họ. Mình hay tưởng tượng, đâu đó, có một ông cụ, một bà cụ, mỗi mùa Noel nghe lại bài hát này, chắc sẽ nhìn nhau mà cười.

Theo trang Công giáo và Dân tộc, ngoài bài hát ấy, Đài Phương Trang còn viết những bài Noel khác. Có Nhớ Mùa Noel, Tình Ca Đêm Noel, Lời Nguyện Cầu Đêm Giáng Sinh, và cả một bài nối tiếp mang tên Hai Mùa Noel Hai. Nhưng bài người ta nhớ nhất, vẫn là bài đầu tiên.

Người thầy giáo và những tình ca cô đơn

Đài Phương Trang tên thật là Phạm Văn Tứ, sinh năm một nghìn chín trăm bốn mươi ở Sài Gòn. Hồi nhỏ, ông mê tiếng đàn mandolin của một người hàng xóm. Mandolin là cây đàn nhỏ có tiếng trong và rung. Lớn lên, ông theo học đàn này với thầy Trần Anh Tuấn, rồi chuyển sang tập đàn guitar.

Cái tên Đài Phương Trang cũng có chuyện. Báo Pháp Luật kể đó là cách nói lái từ chữ đàn phương trai, nhắc thời đi học ông là cậu học trò nhút nhát, ôm đàn, chỉ đàn khi bạn trai rủ. Một bài khác kể ông định dùng tên Phương Trai, rồi bạn bè góp ý đổi thành Đài Phương Trang. Hai cách kể không giống nhau hẳn, nhưng đều cho thấy một cậu trai hiền, thích đàn hơn thích đứng trước đám đông.

Ông bắt đầu viết nhạc từ năm một nghìn chín trăm sáu mươi sáu và đã viết hơn năm trăm bài. Ông còn là thầy giáo, từng dạy nhạc ở một trường trung học ở khu Phú Định. Ông kể học trò của ông hát những bài của ông mà không biết thầy mình là người viết. Ông nói làm thầy thì phải giữ mình cho học trò noi theo.

Người ta gọi ông là nhạc sĩ của những tình ca cô đơn. Có Người Yêu Cô Đơn, có Căn Nhà Dĩ Vãng, có Tình Nghèo Có Nhau, có Chuyến Xe Miền Tây. Và có Hoa Mười Giờ, bài viết về một cô gái quen với người yêu của ông thuở ấy. Cô hay mặc áo dài tím đi hẹn hò mỗi chủ nhật, rồi một ngày bị người yêu bỏ, lặng lẽ rời Sài Gòn.

Về bài Hoa Mười Giờ, có một điều nên nói cho rõ. Bản nhạc in trước kia ghi tên hai tác giả, Đài Phương Trang và Ngọc Sơn. Theo Báo Pháp Luật, cả hai ông đều xác nhận bài này do một mình Đài Phương Trang viết. Ông Ngọc Sơn là người trong họ, nhận đứng chung tên vì thời ấy có tên người quen thì hãng đĩa dễ chọn bài hơn.

Ông kể với báo rằng trong mỗi bài hát của ông, phần tâm sự của chính ông chỉ chiếm một ít. Phần còn lại là chuyện của bạn bè, của người xung quanh, của những câu chuyện ông được nghe kể. Hai Mùa Noel cũng vậy. Một người đứng ngoài nhìn vào, rồi lặng lẽ viết thay cho người trong cuộc.

Về sau, ông còn viết nhạc vui, hát hài, đi diễn với những nhóm hài một thời được khán giả quý. Một người viết tình ca buồn mà ngoài đời lại hay pha trò. Mình thấy cũng hợp lý. Người hiểu nỗi buồn của người khác, thường cũng là người biết làm cho người khác cười.

Mỗi mùa Noel lại hát

Hơn năm mươi năm qua, Hai Mùa Noel được nhiều thế hệ ca sĩ hát lại. Sau Anh Khoa có Như Quỳnh, Mạnh Đình, Tuấn Vũ, Vũ Khanh, Hương Lan, Cẩm Ly, Đàm Vĩnh Hưng, và còn nhiều giọng hát khác. Gần như năm nào, trong những đĩa nhạc Giáng Sinh, cũng có bài hát này.

Cũng trong những năm ấy, Sài Gòn có thêm nhiều bài Giáng Sinh tiếng Việt khác. Có những bài thánh ca phương Tây được đặt lời Việt, có những bài tình ca mượn tiếng chuông nhà thờ làm nền. Những cuốn băng nhạc Noel thành món quà quen của mỗi tháng mười hai. Hai Mùa Noel ra đời giữa không khí ấy, và ở lại lâu hơn rất nhiều bài cùng thời.

Vì sao người Việt cứ hát nó mỗi mùa Noel? Mình nghĩ một phần vì nó gắn với Sài Gòn. Đêm Giáng Sinh ở Sài Gòn, người ta không cần phải theo đạo mới ra đường. Cả thành phố kéo về quanh nhà thờ, ngồi trên xe máy, nắm tay nhau giữa dòng người, ngắm hang đá, ngắm đèn sao. Bài hát kể đúng cái cảnh ấy, cái cảnh mà ai ở Sài Gòn cũng đã từng ở trong đó.

Một phần nữa, vì bài hát nói hộ một điều mà ít ai nói ra. Giữa đêm vui nhất trong năm, vẫn có người đang đứng đợi. Đợi một người, đợi một lời xin lỗi, đợi một mùa Noel có hai người như năm cũ. Bài hát không trách ai. Nó chỉ đứng đó, như chàng trai dưới gốc cây, lặng lẽ đợi.

Mùa Noel năm nay, nếu bạn có dịp đi ngang một nhà thờ, giữa tiếng chuông và đèn sao, thử nhìn quanh một chút. Biết đâu cũng có một người đang đứng một mình. Và biết đâu, một bài hát nhỏ năm nào đã từng giúp những người như vậy tìm lại được nhau.

Tình Ca. Ở đây có bình an.