Những người viết nên Tình Ca · Tập 53

Nguyễn Vũ – Cơn mưa bên nhà thờ Con Gà

Mái hiên ngày cận Noel

Đà Lạt, một buổi chiều gần lễ Giáng Sinh, cuối những năm năm mươi. Trời đổ mưa. Một cậu bé mười bốn tuổi chạy vội vào nép dưới một mái hiên gần nhà thờ lớn của thành phố. Bên cạnh cậu, cũng đang trú mưa, là một cô gái mà cậu đã lặng lẽ đi theo suốt ba tháng trời, chưa từng dám nói với cô một lời.

Từ trong nhà thờ vọng ra tiếng hát bài Đêm Thánh Vô Cùng. Cô gái khẽ hát theo, rất nhỏ. Cậu bé đứng đó, không dám quay sang, chỉ nghe tiếng mưa và tiếng hát. Theo lời ông kể lại với báo VnExpress, vài ngày sau, gia đình cậu dọn đi, và cậu mất liên lạc với cô từ đó.

Mười mấy năm sau, cậu bé ấy trở thành nhạc sĩ Nguyễn Vũ. Và buổi chiều trú mưa ấy trở thành Bài Thánh Ca Buồn, một trong những ca khúc Giáng Sinh mà người Việt hát nhiều nhất, suốt hơn nửa thế kỷ nay.

Ông kể rằng về sau, cứ mỗi lần nghe Đêm Thánh Vô Cùng, ông lại nhớ tới buổi chiều ấy. Mình nghĩ nhiều người trong chúng ta cũng có một buổi chiều như thế. Một bài hát, một cơn mưa, một người mà mình chưa kịp nói gì. Hôm nay mình kể về ông, người đã giữ một buổi chiều như vậy suốt cả một đời.

Mà bài Đêm Thánh Vô Cùng vọng ra hôm ấy cũng có một câu chuyện riêng. Theo tư liệu kể lại, đó vốn là một bài hát mừng Giáng Sinh của nước Áo. Lời thơ do một linh mục trẻ tên Joseph Mohr viết năm một nghìn tám trăm mười sáu. Hai năm sau, thầy giáo Franz Xaver Gruber viết nhạc trên cây đàn ghi ta, vì cây đàn đại phong cầm của nhà thờ bị hỏng. Bài hát được hát lần đầu trong thánh lễ nửa đêm ở một làng nhỏ tên là Oberndorf.

Bài ấy có ít nhất bốn bản lời Việt. Bản được hát nhiều nhất là của nhạc sĩ Hùng Lân. Vậy là một bài hát ra đời trong một nhà thờ làng ở nước Áo, hơn một trăm năm sau, vọng ra từ một nhà thờ ở Đà Lạt, lọt vào tai một cậu bé đang trú mưa. Rồi từ đó sinh ra một bài hát khác. Mình thấy âm nhạc đi đường vòng như vậy, rất đẹp.

Cậu bé hát ở đài Đà Lạt

Nguyễn Vũ tên thật là Nguyễn Tuấn Khanh, theo báo Dân Trí. Có báo khác ghi tên ông là Nguyễn Khanh, và học trò vẫn quen gọi ông là thầy Khanh. Ông sinh ở Hà Nội. Về năm sinh, các nguồn ghi khác nhau, có nguồn ghi năm một nghìn chín trăm bốn mươi bốn, có nguồn ghi năm bốn mươi lăm. Năm chín tuổi, ông theo gia đình vào Nam và lớn lên ở Đà Lạt.

Đà Lạt những năm ấy là một thành phố nhỏ, nhiều sương, nhiều rừng thông, nhiều trường học. Và có rất nhiều nhà thờ. Lớn nhất là nhà thờ chính tòa, mà người Đà Lạt quen gọi là nhà thờ Con Gà, vì trên đỉnh tháp chuông có hình một con gà trống. Nhà cậu bé ở gần đó.

Cậu được gần âm nhạc từ rất sớm. Một người chú dạy cậu chơi vĩ cầm. Một người bạn của cha cậu cũng là nhạc sĩ. Cậu học nhạc lý, rồi tập chơi đàn ghi ta, kèn harmonica, dương cầm. Cậu còn hát cho chương trình thiếu nhi của Đài Phát thanh Đà Lạt. Năm mười hai tuổi, cậu đoạt giải nhất một cuộc thi đơn ca thiếu nhi của đài. Theo VnExpress, phần thưởng là một cây đàn mandolin.

Mình thích chi tiết cây đàn mandolin ấy. Một cậu bé mười hai tuổi ôm cây đàn nhỏ về nhà, giữa một thành phố đầy sương. Có lẽ đó là lúc âm nhạc thật sự trở thành của cậu.

Rồi đến năm mười bốn tuổi, cái tuổi người ta bắt đầu biết thương thầm một ai đó. Ông kể rằng hồi ấy có một cô gái hay đi ngang qua nhà ông để tới nhà thờ. Thế là ngày nào cậu cũng đi lễ. Không phải vì ngoan đạo hơn, mà vì muốn được thấy cô. Về cô gái ấy, các nguồn kể hơi khác nhau. Có bài nói cô hát trong ca đoàn nhà thờ Con Gà. Có bài nói cô lớn hơn cậu hai tuổi. Nhưng các nguồn đều giống nhau ở một điểm: cậu chỉ dám nhìn, chưa bao giờ dám làm quen.

Năm hai nghìn không trăm hai mươi, ông nói với báo Tiền Phong rằng bài hát là sự hoài niệm về tuổi trẻ, cái thời chỉ dám ngắm người mình thích mà chưa dám làm quen. Một câu rất thật, rất hiền. Và rất nhiều người nghe thấy mình trong đó.

Sài Gòn, mùa Noel năm bảy mươi hai

Khoảng năm hai mươi tuổi, Nguyễn Vũ bắt đầu viết nhạc. Bài đầu tay của ông là Một Loài Chim Biển, ra đời năm một nghìn chín trăm sáu mươi lăm. Ông còn viết Huyền Thoại Một Chiều Mưa. Từ khoảng năm sáu mươi bảy, người nghe biết đến ông nhiều hơn qua mấy bài hát có chữ cuối trong tên, như Lời Cuối Cho Em, Nhìn Nhau Lần Cuối, Bài Cuối Cho Người Tình. Ông cũng viết nhiều bài về biển, như Biển Tím, Một Đêm Hải Hành, Sao Rơi Trên Biển.

Tháng mười năm một nghìn chín trăm bảy mươi hai, một nhà sản xuất nhạc ở Sài Gòn đặt ông viết một bài hát cho mùa Giáng Sinh. Ông nhớ lại buổi chiều trú mưa ở Đà Lạt năm nào. Và Bài Thánh Ca Buồn ra đời. Theo báo Tiền Phong, hãng đĩa Sơn Ca mua độc quyền bài hát. Ca sĩ Thái Châu là người hát đầu tiên, in trong tuyển tập Sơn Ca số ba.

Mình hay tưởng tượng mùa Noel năm ấy ở Sài Gòn. Đường phố quanh nhà thờ Đức Bà treo đèn. Các xóm đạo dựng hang đá, giăng đèn ngôi sao trước cửa nhà. Trong các tiệm bán đĩa, người ta mở những bài hát Giáng Sinh mới. Trang tin tiếng Anh Saigoneer kể rằng tuyển tập Sơn Ca số ba năm ấy có nhiều bài hát Noel, trong đó có cả một bản lời Việt khác của Đêm Thánh Vô Cùng. Vậy là trong cùng một tuyển tập, bài hát mà cậu bé năm nào nghe dưới mái hiên, và bài hát mà chính cậu viết ra từ kỷ niệm ấy, đã nằm cạnh nhau.

Bài hát nổi tiếng ngay. Theo Saigoneer, bản thu đầu tiên mở đầu bằng trống, kèn trumpet và bass, nghe tươi và rộn hơn những bài Noel buồn khác cùng thời. Nhưng lời bài hát thì là một nỗi nhớ. Một mối tình bắt đầu trong mùa Giáng Sinh, rồi không thành, để lại mỗi mùa lễ một nỗi buồn. Vui ở tiếng nhạc, buồn ở trong chữ. Mình nghĩ chính cái trộn lẫn ấy làm bài hát hợp với đêm Noel đến lạ. Ngoài phố thì đèn sáng, chuông reo. Còn trong lòng mỗi người, có khi lại là một người đã đi xa.

Về sau, rất nhiều ca sĩ hát lại bài này, từ Khánh Ly, Elvis Phương cho tới các ca sĩ trẻ bây giờ. Ông kể với VnExpress rằng ông viết khoảng năm mươi bài hát được nhiều người biết, nhưng không bài nào nổi tiếng bằng Bài Thánh Ca Buồn. Ông nói một câu rất giản dị: đó là điều chính tôi cũng không ngờ.

Saigoneer còn nhận xét rằng qua bao năm, Bài Thánh Ca Buồn luôn được ưa chuộng hơn cả nhiều bài Noel nổi tiếng khác cùng thời, một phần vì cái khung cảnh hoài niệm, gắn chặt với mùa lễ của nó. Mình nghĩ thêm một lẽ nữa. Bài hát không kể về Giáng Sinh như một câu chuyện trong Kinh Thánh. Nó kể về Giáng Sinh như một ngày trong đời mình. Một mái hiên, một cơn mưa, một tiếng hát khẽ. Ai nghe cũng thấy có chỗ cho mình đứng vào.

Thay màu và thế trần

Người viết ra Bài Thánh Ca Buồn có một nỗi phiền suốt nhiều năm. Đó là người ta hát sai lời bài hát của ông. Báo Tiền Phong kể lại hai chỗ ông nhắc nhiều nhất.

Chỗ thứ nhất là chữ thay màu. Nhiều người hát thành phai màu. Ông giải thích rằng chiếc áo trắng trong bài là áo nữ sinh, tượng trưng cho tuổi ngây thơ. Thay màu nghĩa là cô gái đã đổi sang một màu áo khác, tức là màu áo cưới. Áo không phai, mà là người đã sang một đoạn đời khác. Một chữ thôi, mà khác nhau cả một câu chuyện.

Chỗ thứ hai, chỗ bị hát nhầm nhiều nhất, là chữ thế trần. Rất nhiều người hát thành thánh đường. Có cả bản in cũng in sai. Ông nói rằng ông cố ý dùng chữ thế trần, vì Noel không còn là ngày lễ riêng của người có đạo. Nó đã trở thành ngày vui chung của mọi người, mọi nhà, ở khắp nơi trên thế giới.

Mình thấy chỗ này rất đáng nghĩ. Ông muốn bài Giáng Sinh của mình là của tất cả mọi người. Có lẽ đó cũng là lý do vì sao người Việt hát Bài Thánh Ca Buồn mỗi mùa Noel. Người đi lễ nửa đêm hát. Người ngồi quán cà phê cũng hát. Người chưa từng bước vào nhà thờ cũng thuộc. Đêm Noel ở Sài Gòn, ai cũng có thể có một bài thánh ca của riêng mình.

Báo Dân Trí kể rằng ông rất khó tính trong âm nhạc, đặc biệt không vui khi ca sĩ đổi lời bài hát của ông. Nhưng ngoài đời ông vui vẻ, hòa đồng. Nhạc sĩ Tô Hiếu nhớ ông là người rất đúng giờ, hẹn là đến. Ông không thích người ta gọi mình là tượng đài hay ngôi sao, vì nghe khách sáo. Ông nói ông chỉ thích người ta nói thẳng với ông rằng nhạc anh hay, hay nhạc anh dở, vậy là đủ.

Câu hỏi chưa có lời đáp

Những năm sau, ông làm công việc văn nghệ ở một xí nghiệp dược phẩm. Từ khoảng năm một nghìn chín trăm chín mươi, ông mở lớp dạy nhạc ngay tại nhà mình ở khu Ông Tạ, Tân Bình. Ông viết nhạc bán cho các trung tâm, dạy đàn cho học trò. Một người học trò của ông, họa sĩ Bùi Đức Lâm, kể với báo Zing rằng ông sống giản dị, thanh bạch, trong một căn nhà nhỏ, trên vách treo nhiều cây sáo và cây đàn. Ông nhỏ người, thân thiện, hay mặc một chiếc áo kaki màu tím than cũ, cổ áo đã sờn mà lúc nào cũng sạch sẽ.

Ông có bốn người con, không ai theo nghề nhạc. Có lần ông nói với báo rằng ông chưa bao giờ thấy mình khổ, mà lúc nào cũng thấy sướng. Những năm cuối đời, ông vẫn khỏe, trí nhớ vẫn tốt, thỉnh thoảng gặp lại bạn bè cũ.

Còn cô gái năm nào ở Đà Lạt? Theo VnExpress, ông đã quay lại Đà Lạt nhiều lần để tìm, nhưng không bao giờ gặp lại. Bài hát của ông mở đầu bằng một câu hỏi, và câu hỏi ấy, đến cuối đời, vẫn chưa có lời đáp.

Chiều ngày hai mươi bốn tháng chín năm hai nghìn không trăm hai mươi lăm, nhạc sĩ Nguyễn Vũ qua đời tại nhà vì một cơn nhồi máu cơ tim. Về tuổi của ông, các báo ghi khác nhau, phần nhiều ghi thọ tám mươi mốt tuổi. Theo ý nguyện của ông, tang lễ rất đơn sơ, trong căn nhà nhỏ, không vòng hoa, không kèn trống. Gia đình xin không nhận phúng điếu.

Ông mất vào cuối tháng chín, chỉ ba tháng trước mùa Giáng Sinh. Mùa Noel năm ngoái là mùa Noel đầu tiên Bài Thánh Ca Buồn vang lên mà người viết không còn nữa. Mình nghĩ ở đâu đó trên đường phố Sài Gòn, dưới những dây đèn ngôi sao, chắc chắn đã có người cất lên bài hát ấy, mà không biết rằng người viết vừa mới đi xa.

Đêm Noel này, nếu trời có mưa, bạn thử đứng lại dưới một mái hiên nào đó gần nhà thờ một chút. Nghe tiếng ca đoàn vọng ra. Có thể bạn sẽ nhớ tới một người. Một người mà ngày xưa bạn chưa kịp nói một lời. Không sao cả. Có những điều không cần nói ra, mà vẫn ở lại với mình rất lâu, như một bài thánh ca buồn.

Tình Ca. Ở đây có bình an.