Những người viết nên Tình Ca · Tập 52

Kim Long – Người viết thánh ca như cầu nguyện

Căn phòng nhỏ ngày cận Noel

Một buổi cận Giáng Sinh năm hai nghìn không trăm hai mươi ba, ở Sài Gòn. Một phóng viên của báo Công giáo và Dân tộc tìm đến thăm một vị linh mục già. Căn phòng của ông nhỏ gọn, mát và yên tĩnh. Ánh đèn chỉ vừa đủ để làm việc. Trên bàn là chiếc máy tính, nơi ông vẫn ngồi gõ từng nốt nhạc mỗi khi có một ý mới.

Năm ấy ông tám mươi ba tuổi. Ông đã viết thánh ca hơn sáu mươi lăm năm. Các ca đoàn khắp nơi, mỗi mùa Noel, vẫn hát những bài của ông. Vậy mà khi người phóng viên hỏi về nhạc Giáng Sinh, ông lại nói một điều khiến người ta bất ngờ. Ông kể rằng những bài Giáng Sinh ông viết thật ra không nhiều, và gần đây ông cũng không còn viết nhạc Noel nữa.

Vị linh mục ấy là cha Phêrô Nguyễn Kim Long, người mà các ca đoàn quen gọi là nhạc sĩ Kim Long. Hôm nay, mình muốn kể về ông. Về một người cả đời viết nhạc như người ta đọc kinh. Và về vài bài hát Giáng Sinh ít ỏi của ông, mà không mùa Noel nào thiếu.

Cậu chủng sinh mười bảy tuổi

Kim Long sinh ngày chín tháng một năm một nghìn chín trăm bốn mươi mốt, ở giáo xứ Bách Tính, tỉnh Nam Định, thuộc giáo phận Bùi Chu. Đó là một vùng đất mà người ta hay gọi là đất của những tháp chuông. Đi trên đường làng, cứ vài cây số lại thấy một ngôi nhà thờ. Năm ông mười ba tuổi, gia đình đưa ông vào Nam sinh sống.

Ở Sài Gòn, ông vào học Tiểu chủng viện Thánh Phanxicô. Theo một bài báo, chính ở đó ông bắt đầu say mê âm nhạc. Năm mười bảy tuổi, cậu chủng sinh viết bài hát đầu tay, tên là Con Hân Hoan Bước Lên Bàn Thờ Chúa. Một cái tên nghe rất hồn nhiên, rất đúng với ước mơ của một cậu bé muốn một ngày được làm linh mục.

Ông cũng từng viết rất nhiều thơ thời trẻ. Chi tiết này mình đọc được trên báo Công giáo và Dân tộc, và mình thấy nó giải thích được nhiều điều. Một người viết nhạc mà từng làm thơ, thì sẽ rất quý chữ. Sau này, ông luôn nói rằng trong thánh ca, lời và nhạc quan trọng như nhau, và phải tương xứng với nhau.

Bài Kinh Hòa Bình, bài hát nổi tiếng nhất của ông, theo báo Tuổi Trẻ đã ra đời hơn sáu mươi năm trước, tức là khi ông còn rất trẻ. Lời bài hát dựa trên một lời kinh quen thuộc, xin cho mình trở thành người đem bình an đến cho người khác, đem yêu thương vào nơi oán thù. Người ta quen gắn lời kinh ấy với thánh Phanxicô Assisi. Bài hát được hát ở rất nhiều giáo xứ, và theo trang tin Công giáo Ucanews, còn được hát cả ngoài cộng đoàn Công giáo.

Mình nghĩ Kinh Hòa Bình đi xa như vậy vì nó không đòi hỏi người nghe phải có đạo. Ai cũng từng có lúc mong lòng mình bớt giận, bớt buồn. Giai điệu đi chậm, đều, như một người đang thì thầm cầu nguyện. Hát xong, người ta thấy lòng lắng xuống.

Năm một nghìn chín trăm sáu mươi tám, ông thụ phong linh mục. Và một năm sau, ông lên đường sang Rôma.

Bình ca ở Rôma, ruộng đồng ở Đức Hòa

Ở Rôma, ông học tại Học viện Thánh nhạc Giáo hoàng, chuyên về bình ca. Bình ca là lối hát kinh rất xưa của Giáo hội, một giọng, không có nhịp mạnh, chữ nào ngân theo chữ ấy, như một hơi thở dài. Ông còn học đối âm, hòa âm và nhạc lý phụng vụ. Năm một nghìn chín trăm bảy mươi hai, ông tốt nghiệp.

Năm một nghìn chín trăm bảy mươi ba, ông về làm cha xứ ở giáo xứ Đức Hòa, một vùng quê nay thuộc tỉnh Long An. Ông ở đó hai mươi mốt năm. Báo Công giáo và Dân tộc ghi đó là quãng thời gian ông viết nhiều nhất. Mình hình dung một nhà xứ giữa ruộng đồng miền Tây, những buổi chiều có gió đồng thổi qua, một vị linh mục trẻ ngồi bên cây đàn viết những bài hát cho ca đoàn nhỏ của mình tập vào tối thứ bảy.

Cùng lúc ấy, ông dạy thánh nhạc ở nhiều nơi, ở Đà Lạt, ở Đại chủng viện Thánh Giuse Sài Gòn. Những năm sau, ông dạy ở Trung tâm Mục vụ của Tổng giáo phận, ở các chủng viện tại Hà Nội, Huế, Sài Gòn và ở nhiều dòng tu khắp nơi. Ông in các tập thánh ca mang tên Ca Lên Đi, nối dài cho tới tập thứ hai mươi lăm. Ông còn làm phó chủ tịch Ủy ban Thánh nhạc của Hội đồng Giám mục Việt Nam.

Về số bài hát ông viết, các nguồn ghi khác nhau. Có bài báo ghi hơn ba nghìn, có bài ghi hơn ba nghìn năm trăm, có bài ghi hơn bốn nghìn, và nhiều bài báo gần đây ghi khoảng năm nghìn. Dù con số nào đúng, thì đó cũng là một khối lượng lớn đến khó tin. Gần như mỗi Chúa Nhật trong năm, mỗi lễ, mỗi mùa, đều có bài của ông.

Ông viết nhiều như vậy vì ông viết cho phụng vụ, tức là cho chính thánh lễ. Mỗi Chúa Nhật có những bài đọc Kinh Thánh riêng, có thánh vịnh riêng, và ông phổ nhạc cho chúng, để ca đoàn có bài mà hát. Nhạc của ông thường ngắn, gọn, dễ hát chung. Ông từng chia sẻ rằng giai điệu thánh ca phải đơn sơ, để cả cộng đoàn có thể cùng hát. Và ông nói thêm một câu mà mình rất nhớ: thánh nhạc trên hết và trước hết phải là lời cầu nguyện.

Có một chuyện vui ông kể với báo Công giáo và Dân tộc. Bạn bè ông từng nói đùa rằng nhạc của ông đi từ cửa nhà thờ vào trong, còn nhạc của một người bạn linh mục nhạc sĩ khác thì đi từ cửa nhà thờ ra ngoài. Người bạn ấy viết cho sinh hoạt và hội đoàn. Còn ông chỉ viết để dùng trong thánh lễ. Ông nói mỗi nhạc sĩ chọn một con đường riêng. Mình thấy câu nói ấy rất hiền, không hơn không kém, chỉ là mỗi người một lối.

Bên máng cỏ, say Noel

Bây giờ mình kể về mùa Giáng Sinh trong nhạc Kim Long.

Bài đầu tiên là Bên Máng Cỏ. Hơn bốn mươi năm trước, nhà báo Phạm Ngọc Trản, một cộng tác viên lâu năm của báo, đề nghị ông viết một bài hát cho số báo Giáng Sinh. Ông kể rằng ông cầu nguyện, tìm được cảm hứng, rồi viết xong và gửi bài cho tờ báo trước tiên. Mình nghe chuyện này và nhớ ngay tới bài Hang Bêlem của nhạc sư Hải Linh, cũng ra đời từ lời nhờ của một tờ báo Công giáo, đúng vào mùa đông năm bốn mươi lăm.

Bên Máng Cỏ viết ở giọng La thứ, nhịp hai bốn. Giọng thứ thường nghe trầm và hơi buồn, còn nhịp hai bốn thì đều, nhẹ, như bước chân chậm của người đi đến hang đá. Bài hát là một lời cầu nguyện trước máng cỏ, khi người ta nhìn thấy Hài Nhi chào đời trong cảnh nghèo khó, và cảm được tình thương của Chúa. Mình nghĩ cái giọng thứ ấy chọn rất đúng. Đêm Giáng Sinh không chỉ có chuông reo và đèn sao. Đứng trước một máng cỏ, người ta cũng thấy lòng mình lặng đi, có khi rưng rưng. Bài hát về sau trở nên quen thuộc khắp cả nước.

Bài thứ hai là Say Noel. Đây là một bài thơ của linh mục nhà thơ Xuân Ly Băng, in trong tập Thơ Kinh ở Sài Gòn năm một nghìn chín trăm năm mươi sáu. Theo báo Công giáo và Dân tộc, đó là bài thơ chính tác giả rất đắc ý. Khoảng năm một nghìn chín trăm tám mươi, Kim Long phổ bài thơ thành một bản hợp xướng bốn bè cùng tên. Nhạc sư Hải Linh, người viết Hang Bêlem, viết phần phụ soạn cho bản nhạc.

Ông kể rằng khi đọc thơ Xuân Ly Băng, ông thấy những điều mình muốn nói đã được nhà thơ nói hết rồi. Nên ông chỉ chuyển sang âm nhạc, để thơ đi thêm được một đoạn đường nữa. Lời bài hát bám rất sát bài thơ, chỉ đổi một câu mở đầu. Người viết bài báo nhận xét đó là một câu thơ được coi là khó phổ nhạc, và ông đã phổ rất thành công.

Mình rất thích cái chữ say trong tên bài. Người ta say rượu, say tình, còn ở đây người ta say Noel, say cái niềm vui đêm Chúa ra đời. Một chữ rất đời, đặt vào một bài thánh ca, mà không hề lạc lõng. Theo bài báo, những năm đầu, bài này chủ yếu do các hội hát trình bày. Rồi dần dần nhiều ca đoàn trong nước và ở xa quê đều chọn hát mỗi mùa Giáng Sinh.

Ngoài hai bài ấy, ông còn phổ nhạc cho các thánh vịnh của ba thánh lễ Giáng Sinh. Người Công giáo có lệ mừng Giáng Sinh bằng ba thánh lễ, lễ đêm, lễ rạng đông và lễ ban ngày, mỗi lễ có thánh vịnh riêng. Ông còn có những bài như Một Hài Nhi, Nơi Bêlem, Trong Cánh Đồng Bêlem. Không ồn ào, không phải những bài hát người ta nghe ngoài phố. Nhưng nếu đêm Noel bạn ngồi trong một nhà thờ ở Sài Gòn, rất có thể những câu đáp ca mà cả nhà thờ cùng hát lên chính là nhạc của ông.

Tháng mười hai năm hai nghìn không trăm lẻ bảy, ở Đại chủng viện Thánh Giuse Hà Nội, người ta tổ chức một đêm thánh ca giới thiệu các sáng tác của ông, lấy tên là Ca Lên Đi, Mừng Chúa Giáng Sinh. Nhiều ca đoàn và ca sĩ cùng đến hát. Một cậu bé từ Bách Tính ra đi năm mười ba tuổi, hơn năm mươi năm sau, nhạc của mình được hát vang trong một mùa Noel ở miền Bắc.

Hai lần cầu nguyện

Có một câu ông nói với hãng tin AsiaNews mà mình nhớ mãi. Ông nói để viết một bài thánh ca hay, phải cầu nguyện hai lần. Lần thứ nhất là người viết xin Chúa cho mình cảm hứng. Lần thứ hai là cầu cho những người giáo dân, để họ hát được hay. Một người viết nhạc mà nghĩ tới cả người sẽ hát bài của mình, nghĩ tới bà cụ trong ca đoàn, cậu bé lần đầu cầm bản nhạc, thì mình nghĩ đó là một người rất khiêm nhường.

Ông cũng nói với báo Công giáo và Dân tộc rằng mọi sáng tác đều để phục vụ cộng đoàn, phục vụ thánh lễ, nên không được phép cẩu thả. Những năm cuối đời, ông vẫn làm việc đều đặn. Ông soạn bộ sách thánh ca mang tên Niệm Suy Lời Chúa, suy niệm Kinh Thánh bằng âm nhạc, in tới tập thứ sáu, tập thứ bảy, và tập thứ tám thì đang viết dở. Ông nói ông không còn viết theo mùa nữa, mà viết những gì ông thấy cần.

Ngày mười bảy tháng sáu năm hai nghìn không trăm hai mươi lăm, vào giữa trưa, cha Kim Long qua đời, thọ tám mươi bốn tuổi. Linh cữu của ông được quàn ở Trung tâm Mục vụ Tổng giáo phận Thành phố Hồ Chí Minh, nơi ông từng dạy học bao năm. Thánh lễ an táng cử hành ở nhà thờ Thanh Đa. Rồi ông được đưa về an nghỉ trong khuôn viên giáo xứ Đức Hòa, nơi ông đã ở hai mươi mốt năm, nơi ông viết nhiều bài nhất.

Mình nghĩ không có nơi nào hợp hơn thế. Một vùng quê có nhà thờ giữa ruộng, có ca đoàn nhỏ vẫn tập hát mỗi chiều thứ bảy. Có lẽ mỗi đêm Noel, ở đó, người ta sẽ hát những bài của ông ngay bên cạnh nơi ông nằm.

Mùa Giáng Sinh năm nay sẽ là mùa Noel thứ hai không còn ông. Nhưng ở hàng nghìn nhà thờ, những câu đáp ca của ông vẫn sẽ được hát lên. Người hát có khi không biết tên người viết. Mình nghĩ ông sẽ không phiền. Vì với ông, bài hát chưa bao giờ là của riêng ông. Nó là một lời cầu nguyện, mà lời cầu nguyện thì đâu cần ký tên.

Đêm Noel này, nếu bạn đứng trước một hang đá, dù có đạo hay không, bạn thử lặng im một chút, như người đứng bên máng cỏ. Bình an có khi chỉ bắt đầu từ một phút lặng im như thế.

Tình Ca. Ở đây có bình an.