Những người viết nên Tình Ca · Tập 49

Hoàng Giác – Tấm biển nhỏ trên phố Hàng Bạc

Tấm biển nhỏ trước cửa nhà

Phố Hàng Bạc, Hà Nội, những năm đầu thế kỷ này. Giữa những cửa hàng vàng bạc, những mái ngói cũ và dòng xe máy nối đuôi nhau, có một ngôi nhà treo một tấm biển nhỏ. Trên đó chỉ ghi mấy chữ: nhận dạy đàn ghi ta.

Người qua đường nhìn tấm biển ấy chắc cũng chẳng để ý. Hà Nội có biết bao nhiêu lớp dạy đàn. Nhưng người chủ ngôi nhà đã ngoài tám mươi tuổi. Và ông là tác giả của những bài hát mà nhiều thế hệ người Hà Nội đã hát: Mơ hoa, Ngày về, Bóng ngày qua.

Ca sĩ Quỳnh Hoa, người từng hát và giới thiệu nhạc của ông, kể chi tiết tấm biển ấy với báo Văn Hóa. Bà kể như một cách nói về con người ông: khiêm nhường đến tận cuối đời. Một nhạc sĩ có bài hát được hát suốt mấy chục năm, vẫn ngồi nhà chờ học trò đến học đàn.

Người chủ ngôi nhà ấy là nhạc sĩ Hoàng Giác.

Mình mở đầu bằng tấm biển nhỏ, vì đời Hoàng Giác có một điều rất đặc biệt. Ông viết ít, rất ít. Chỉ chừng hai mươi bài hát, có nguồn đếm được mười tám, và gần như tất cả đều được viết khi ông còn trẻ. Phần đời dài hơn rất nhiều, ông dành cho việc dạy nhạc, dạy đàn.

Ông vẫn tự nhận những gì mình đóng góp cho âm nhạc là không có gì đáng kể. Nhưng nghe hết câu chuyện của ông, có lẽ bạn sẽ không nghĩ như vậy.

Làng Chèm và cậu học trò tự học

Hoàng Giác sinh năm một nghìn chín trăm hai mươi tư, ở làng Chèm, nay thuộc xã Thụy Phương, huyện Từ Liêm, Hà Nội. Làng Chèm nằm ven sông Hồng, là một làng cổ có tiếng ở phía tây bắc kinh thành Thăng Long xưa.

Lớn lên, ông học ở Trường Bưởi, một ngôi trường lớn của Hà Nội ngày ấy. Nhưng trường lớp không dạy ông viết nhạc. Từ khi còn là học sinh, ông tự tìm đọc những cuốn sách về sáng tác và hòa thanh bằng tiếng Pháp, tự mày mò từng hợp âm, từng cách nối giai điệu.

Bạn thử hình dung một cậu học trò Hà Nội những năm bốn mươi. Ban ngày đến lớp, tối về ngồi bên ngọn đèn, lật từng trang sách tiếng Pháp, vừa đọc vừa thử trên cây đàn. Không có thầy riêng, không có nhạc viện. Chỉ có sách, cây đàn, và một đôi tai biết lắng nghe.

Cái cách học ấy về sau trở thành chính nghề của ông. Một người tự học mà nên, thì hiểu rất rõ người mới học cần gì. Có lẽ vì thế mà ông dạy nhạc được lâu đến vậy, và dạy được nhiều người đến vậy.

Cứ thế, chàng học trò làng Chèm lặng lẽ tích lũy. Và đến năm hai mươi mốt tuổi, ông đưa ra bài hát đầu tiên.

Mơ hoa và Ngày về

Bài hát đầu tay ấy là Mơ hoa, ra đời năm một nghìn chín trăm bốn mươi lăm. Bài hát nổi tiếng gần như ngay lập tức. Nhạc sĩ Lê Thương, khi viết lại lịch sử nhạc tiền chiến, xếp Mơ hoa vào nhóm mà ông gọi là nhạc mỹ thuật của những năm bốn mươi lăm, bốn mươi sáu. Đứng cạnh nó là những bài như Bến xuân, Suối mơ, Dạ khúc.

Những cái tên ấy đứng cạnh nhau cho bạn thấy không khí của thời ấy. Bài hát nào cũng có một chữ gợi hình: bến, suối, đêm, hoa. Người viết nhạc trẻ Hà Nội khi ấy như đang vẽ tranh bằng âm thanh. Họ không kể chuyện, họ tả một giấc mơ, một khung cảnh, một nỗi bâng khuâng.

Mơ hoa còn có một câu chuyện nhỏ rất đẹp. Ca sĩ Quỳnh Hoa kể với báo Văn Hóa rằng cô gái trong bài hát ấy chính là người sau này trở thành vợ ông, một người con gái Hà Nội xinh đẹp. Vậy là bài hát đầu tay của chàng trai hai mươi mốt tuổi, hóa ra, là một lời tỏ tình.

Nghe Mơ hoa, bạn sẽ thấy cái chất tiền chiến rất rõ: giai điệu mềm, câu nhạc tròn trịa, lời ca giàu hình ảnh, có chút mơ màng của tuổi hai mươi. Không có gì gào thét, không có gì bi lụy. Chỉ là một chàng trai nhìn người mình thương, và thấy hoa nở trong giấc mơ.

Một năm sau, năm một nghìn chín trăm bốn mươi sáu, ông viết Ngày về. Khi ấy ông phải sống xa gia đình một thời gian. Bài hát là nỗi mong ngóng ngày được trở về đoàn tụ với người thân. Chính ông coi đây là bài hát ưng ý nhất của đời mình.

Nhà phê bình âm nhạc Nguyễn Quang Long, viết trên báo Văn Hóa, nói rằng ông yêu Ngày về vì cái chất trữ tình, thân mật, không bi thương của nó. Ông nhớ mình từng nghe bài hát ở những buổi họp mặt sinh viên, ở những sân khấu nhỏ của Hà Nội. Ngày về được nhiều giọng ca hát lại qua nhiều thế hệ, như Ngọc Bảo, Lê Dung, Ánh Tuyết, Ngọc Tân.

Mình nghĩ Ngày về được yêu lâu như vậy là vì đề tài của nó thuộc về tất cả mọi người. Ai mà chẳng có một lần đi xa. Ai mà chẳng có một lần đứng ở đầu đường, nghĩ về ngày được trở về. Bài hát không cần kể chuyện của riêng ai, nó chỉ cần mở ra cái cảm giác ấy, và mỗi người nghe tự điền vào đó con đường về nhà của mình.

Bóng ngày qua

Trong những bài hát còn lại của ông, có những bài được nhiều người biết: Hương lúa đồng quê, Lỡ cung đàn, Quê hương, Bóng ngày qua. Chỉ nghe tên thôi đã thấy hai mạch chính của nhạc Hoàng Giác. Một mạch là quê hương, đồng lúa, làng xóm. Một mạch là tình yêu và những gì đã qua, một cung đàn lỡ, một bóng ngày trôi.

Bóng ngày qua là một bài hát có số phận lạ. Ở trong nước, nó từng ít được biết đến hơn Mơ hoa hay Ngày về. Ca sĩ Quỳnh Hoa là người đưa bài hát trở lại, hát lần đầu trên truyền hình năm hai nghìn lẻ ba. Rồi năm hai nghìn lẻ tám, bà thu bài này trong một album với lối phối khí jazz pha blues, chậm và trầm.

Bà nói về Bóng ngày qua như một bài hát điềm tĩnh, chiêm nghiệm, không phải để khóc. Mình thấy nhận xét ấy cũng đúng với cả con người Hoàng Giác. Ông nhìn lại những gì đã qua mà không nuối tiếc ồn ào. Ngày qua thì cho nó qua, chỉ giữ lại cái bóng dịu dàng của nó.

Ngoài viết nhạc, Hoàng Giác còn là một ca sĩ có tiếng trong giới âm nhạc Hà Nội thời ấy. Một người vừa viết, vừa hát, vừa chơi đàn, có lẽ vì thế mà những bài hát của ông rất dễ hát. Câu nhạc vừa hơi thở, lời ca đặt đúng chỗ cho giọng người.

Từ sau năm một nghìn chín trăm năm mươi tư, ông gần như không viết thêm nữa. Ông chuyển sang dạy nhạc. Nhiều năm ông là giảng viên âm nhạc ở Trường Sư phạm Nhạc họa Trung ương, nơi đào tạo những thầy cô dạy nhạc, dạy vẽ cho trường phổ thông. Ở nhà, ông dạy đàn ghi ta, cho đến tận tuổi già.

Mình hay nghĩ về sự lựa chọn đó. Một người viết bài hát đầu tay ở tuổi hai mươi mốt mà đã nổi tiếng, rồi lại dừng viết khi mới ngoài ba mươi. Ông không than phiền, không kể công. Danh ca Ánh Tuyết, khi nhắc về ông, đã nói đến sự tử tế của một người trí thức. Chữ tử tế ấy, mình nghĩ, là chữ đúng nhất cho cả một đời người.

Đã trôi về bóng ngày qua

Hoàng Giác sống rất thọ. Người con trai của ông là nhà thơ Hoàng Nhuận Cầm kể rằng cha mình minh mẫn cho đến những ngày cuối cùng.

Gần nửa đêm ngày mười bốn tháng chín năm hai nghìn mười bảy, ông trút hơi thở cuối cùng tại nhà riêng ở Hà Nội. Các báo ghi ông hưởng thọ chín mươi tư tuổi, tính theo tuổi ta. Báo Văn Hóa đặt tựa bài tiễn ông bằng chính tên bài hát của ông: nhạc sĩ Hoàng Giác đã trôi về bóng ngày qua.

Có lẽ với Hoàng Giác, âm nhạc không đo bằng số bài hát. Nó đo bằng những gì còn ở lại trong người khác. Chừng hai mươi bài hát còn ở lại trong giọng ca của nhiều thế hệ ca sĩ. Còn những năm dạy nhạc, dạy đàn thì ở lại trong những người thầy, người cô và những người học trò mà ông đã dạy.

Hôm nay, nếu một lần nào đó bạn đi qua phố Hàng Bạc, bạn có thể dừng lại một chút. Tấm biển nhỏ nhận dạy đàn có lẽ không còn nữa. Nhưng ở đâu đó trong thành phố này, vẫn có người lấy cây đàn ra, dạo lại mấy câu của Ngày về, như một người con đi xa đang trên đường về nhà.

Còn nếu bạn chưa từng nghe Mơ hoa, hãy thử nghe một lần. Bạn sẽ gặp một chàng trai hai mươi mốt tuổi ở làng Chèm, đang thầm thương một cô gái Hà Nội, và viết lời tỏ tình của mình thành một giấc mơ có hoa. Giấc mơ ấy đến giờ vẫn chưa tàn.

Tình Ca. Ở đây có bình an.