Những người viết nên Tình Ca · Tập 44

Hồng Đăng – Loài hoa ông chưa từng ngửi

Một loài hoa chỉ có trong lời kể

Có một bộ phim gần quay xong mà vẫn chưa có bài hát. Đạo diễn sốt ruột. Người nhạc sĩ đã nhận lời từ hai ba tháng trước, vậy mà vẫn chưa viết được nốt nào. Ông đi tìm mãi một cái tứ, một hình ảnh, để nói về tình yêu của người trẻ Hà Nội.

Rồi một hôm, trong lúc trò chuyện, một người bạn làm thơ nhắc đến một loài hoa. Hoa sữa. Người nhạc sĩ hỏi lại: hoa sữa là hoa gì, có thơm không? Người bạn bảo thơm lắm.

Chỉ có vậy thôi. Và bài hát ra đời rất nhanh. Có bài báo kể là trong một đêm, có bài báo kể là chỉ vài phút.

Người nhạc sĩ ấy là Hồng Đăng. Bài hát ấy là Hoa sữa, viết cho bộ phim Hà Nội mùa chim làm tổ, của đạo diễn Đức Hoàn, năm một nghìn chín trăm bảy mươi tám.

Điều làm mình mỉm cười mỗi lần nghĩ đến, là lúc viết bài hát, ông chưa biết hình dáng hoa sữa ra sao, cũng chưa từng ngửi mùi hoa. Ông từng nói với báo, giọng rất thật thà: “Nào tôi có biết đến hoa sữa là thế nào đâu.”

Vợ ông, bà Lê Anh Thúy, kể với báo Tiền Phong rằng người bạn gợi ý hôm đó là nhà thơ Nguyễn Hương Trâm. Cũng có một tờ báo khác kể rằng ông thấy hàng cây trước nhà mà nảy ra ý nhạc. Mình xin để cả hai lời kể ở đây, vì cả hai đều đẹp.

Nghĩ mà xem. Bài hát về Hà Nội được yêu nhất của một thời, lại được viết bởi một người con xứ Nghệ, về một loài hoa ông chỉ biết qua lời bạn kể. Và điều lạ hơn nữa: lời bài hát không hề nhắc đến hai chữ Hà Nội. Vậy mà ai nghe cũng biết đó là Hà Nội.

Nghe Hoa sữa, mình thấy giai điệu đi chậm, thong thả như bước chân người đi trên phố vắng về đêm. Câu nhạc mở ra rồi lắng xuống, như một mùi hương thoảng qua rồi tan, để lại một chút tiếc nuối. Trong phim, nghệ sĩ Lê Dung hát nó như một lời tiếc thương cho một mối tình không trọn.

Bài hát không nổi tiếng ngay. Nghệ sĩ Thanh Hoa đưa nó lên các sân khấu phía Bắc. Rồi giữa những năm tám mươi, khi ca sĩ Nhã Phương hát, nó mới thật sự lan rộng. Rồi đến Thanh Lam, Hồng Nhung, Mỹ Linh, Hồ Quỳnh Hương, Lệ Quyên. Bà Thúy kể rằng ông đặc biệt thích cách Thanh Lam hát bài này.

Có một chuyện nhỏ về sau. Nhiều năm sau, ông mới biết rõ hoa sữa là thế nào. Ông kể rằng ở Hà Nội, cây hoa sữa trồng cách xa nhau, nên về đêm mùi hương chỉ thoang thoảng. Mình nghĩ đó cũng là cách nhạc ông chạm vào người nghe: không nồng, chỉ thoang thoảng, mà nhớ rất lâu.

Nhưng nếu Hoa sữa là Hà Nội, thì trong lòng người nhạc sĩ ấy còn một miền khác, rộng hơn, mặn hơn. Đó là biển.

Cậu bé đi dọc bờ biển miền Trung

Phan Hồng Đăng sinh năm một nghìn chín trăm ba mươi sáu, ở huyện Yên Thành, tỉnh Nghệ An. Ông lớn lên trong một gia đình có học của xứ Nghệ. Người ta về sau hay gọi đùa ông là ông đồ xứ Nghệ.

Tuổi thơ ông có một hình ảnh mà chính ông nhắc lại nhiều lần: theo cha đi lang thang khắp các vùng ven biển miền Trung. Những bãi cát dài, những làng chài, tiếng sóng ngày đêm. Biển thấm vào ông từ lúc ấy, sẵn có trong tâm hồn, như ông nói.

Theo báo Việt Nam News, ông viết bài hát đầu tiên năm mười hai tuổi. Những bài đầu tay ông viết từ hồi còn là học sinh.

Năm một nghìn chín trăm năm mươi sáu, ông ra Hà Nội, vào khóa sáng tác đầu tiên của Trường Âm nhạc Việt Nam, ngôi trường mà ngày nay đã thành học viện âm nhạc đầu ngành ở Hà Nội. Một chàng trai xứ Nghệ hai mươi tuổi, giữa một thành phố lạ. Hà Nội không phải quê ông. Nhưng như báo Nhân Dân viết, đó là nơi tâm hồn nghệ thuật của ông cất cánh.

Học xong, ông ở lại trường dạy học. Trong số học trò của ông có những cái tên mà về sau người nghe rất quen: Thuận Yến, Phú Quang, Trần Long Ẩn, Tôn Thất Lập. Mình thấy chi tiết này dễ thương lắm. Một người thầy viết nhạc, và học trò của ông cũng viết nên những bài hát mà nhiều thế hệ cùng hát.

Rồi đến Biển hát chiều nay. Đây là bài ông yêu thích nhất trong các sáng tác của mình. Theo Việt Nam News, ông viết nó trong khoảng hai mươi phút, cho một bộ phim tài liệu về biển.

Hai mươi phút. Nhưng mình nghĩ đó không phải hai mươi phút. Đó là cả một tuổi thơ theo cha dọc bờ biển, dồn lại trong hai mươi phút ấy.

Nghe Biển hát chiều nay, mình thấy nó khác hẳn Hoa sữa. Không còn bước chân chậm trên phố đêm. Giai điệu mở rộng ra, có những quãng vươn cao như sóng dâng, rồi lại hạ xuống như sóng rút. Người hát phải có hơi dài, giọng phải sáng. Nghe xong, người ta như vừa đứng trước một khoảng trời nước mênh mông lúc chiều tà.

Ông từng nói với báo, về bài hát này: “Ca khúc này có thể được hát lên bất kỳ lúc nào khi người ta nghĩ về biển, quê hương đất nước.” Một câu rất giản dị. Nhưng đúng là vậy. Bài hát không thuộc về một ngày nào. Nó thuộc về mỗi lần người ta nhớ biển.

Và còn một miền nữa mà Hồng Đăng gắn bó suốt đời, nhiều hơn ai hết trong nghề. Đó là màn ảnh.

Người viết nhạc cho bảy mươi bộ phim

Hồng Đăng viết nhạc cho khoảng bảy mươi bộ phim truyện và phim tài liệu. Nhạc sĩ Cát Vận từng gọi đó là một kỳ tích. Ông cũng là nhạc sĩ đầu tiên được kết nạp vào Hội Điện ảnh Việt Nam.

Viết nhạc phim là một nghề rất lạ. Mình nghĩ nó giống như may áo cho người khác mặc. Người viết phải hiểu nhân vật, hiểu cảnh quay, hiểu cái im lặng giữa hai câu thoại. Nhạc phải nâng hình ảnh lên, mà không được lấn át hình ảnh.

Vậy mà từ những bộ phim ấy, nhiều bài hát của ông đã đứng riêng được, sống đời của chính nó. Hoa sữa là một. Lênh đênh, viết cho phim Đời hát rong, là một bài khác. Rồi Nỗi nhớ đêm đại dương trong phim Những hạt muối của biển. Rồi Biển và cô gái tôi chưa quen trong phim Những ngôi sao nhỏ.

Nghe tên mấy bài ấy, mình thấy biển lại hiện về. Lênh đênh. Đại dương. Hạt muối. Có lẽ người ta có thể sống cả đời ở Hà Nội, nhưng tiếng sóng tuổi thơ thì không bao giờ rời đi.

Lênh đênh là bài ông quý đến mức sau này, khi làm một đêm nhạc riêng, ông đặt tên chương trình là Lênh đênh biển. Ông không làm nhiều đĩa nhạc, chỉ có vài đĩa, và một đêm nhạc riêng ấy thôi.

Ông còn viết những bài về Hà Nội như Kỷ niệm thành phố tuổi thơ, Duyên Hà Nội, Người sông Hồng, Ký ức đêm. Một nhà báo từng thân với ông kể rằng Ký ức đêm là bài có giai điệu rất đẹp, quãng rộng, khó hát. Ca sĩ Ngọc Bảo đã thu bài này, rồi sau đó Thanh Lam cũng hát.

Tổng cộng, ông để lại khoảng bảy trăm tác phẩm, đủ loại: ca khúc, giao hưởng, hợp xướng, nhạc sân khấu. Phần lớn trong số đó chưa từng được công bố. Mình nghĩ đến chuyện này mà thấy vừa tiếc vừa thương. Một người viết nhiều đến vậy, mà chỉ để cho đời biết một phần nhỏ.

Năm hai nghìn lẻ một, ông nhận Giải thưởng Nhà nước về văn học nghệ thuật, cho những tác phẩm trong đó có Hoa sữa, Biển hát chiều nay, Kỷ niệm thành phố tuổi thơ. Cuối năm hai nghìn hai mươi mốt, ông nhận Giải thưởng lớn Bùi Xuân Phái, Vì tình yêu Hà Nội. Lúc ấy ông đã yếu, không đến nhận được.

Nhưng phía sau một người viết bảy trăm tác phẩm, luôn có một người lặng lẽ khác. Mình kể nốt phần ấy.

Người thầy thanh bạch

Những người làm nghề nhớ Hồng Đăng là một người thầy cởi mở. Ông từng giữ nhiều việc ở Hội Nhạc sĩ Việt Nam, từng làm tổng biên tập tạp chí âm nhạc. Nhưng điều người ta nhắc nhiều hơn là ông hay khích lệ người trẻ, bênh vực cái mới, nâng đỡ những tài năng còn chưa ai biết.

Năm một nghìn chín trăm chín mươi bốn, ông cùng một số nhạc sĩ trẻ làm chương trình Nửa thế kỷ bài hát Việt Nam, bốn đêm nhạc ở Nhà hát Lớn Hà Nội. Một người thầy đã gần sáu mươi tuổi, đứng chung với lớp trẻ để nhìn lại một chặng đường dài của bài hát Việt.

Báo Nhân Dân viết rằng ông sống thanh bạch, rộng rãi và hào hiệp với bạn bè. Một nhà báo nhỏ tuổi hơn kể lại rằng ông hay cười, dí dỏm, chu đáo, và có thói quen tặng những món quà rất nhỏ: một cái bật lửa, một cây bút bi.

Còn người ở bên ông lâu nhất là vợ ông, bà Lê Anh Thúy. Bạn bè kể rằng bà dành cả đời để làm hậu phương cho ông, lo mọi việc để ông yên tâm sáng tác. Đêm nhạc riêng duy nhất của ông, đầu những năm hai nghìn, gần như mọi khâu đều do bà lo. Và những năm cuối, khi ông ốm, đi lại khó khăn, bà là người chăm sóc ông từng ngày.

Ông mất sáng ngày hai mươi mốt tháng ba năm hai nghìn hai mươi hai, ở tuổi tám mươi sáu, tại Hà Nội.

Mình hay nghĩ về câu chuyện hoa sữa. Một người viết về một loài hoa mình chưa từng ngửi, mà cả một thành phố nhận ra mình trong đó. Có lẽ vì ông không viết về loài hoa. Ông viết về cái cảm giác của một người đi trên phố đêm, nhớ một người, và thấy trong không khí có một mùi hương mà mình không gọi được tên.

Cảm giác ấy thì ai cũng có. Người Hà Nội có, người xứ Nghệ có, người ở bất cứ đâu cũng có.

Nên hôm nay, nếu có một tối nào bạn đi ngang một hàng cây, và thấy một mùi thơm thoảng qua, bạn cứ dừng lại một chút. Không cần biết đó là hoa gì. Chỉ cần nhớ rằng có những điều đẹp nhất, người ta chỉ cần nghe kể thôi, là đã đủ để thương.

Tình Ca. Ở đây có bình an.