Những người viết nên Tình Ca · Tập 43

Xuân Hồng – Người giữ mùa xuân trong nhà

Đứa con gái năm mười bốn tuổi

Có một đứa bé gái sinh thiếu tháng, mới bảy tháng đã chào đời, nặng chỉ một ký bảy. Cô bé lớn lên ở Tây Ninh với mẹ và các anh. Mãi tới năm mười bốn tuổi, cô mới được gặp mặt cha mình lần đầu.

Nhiều năm sau, cô viết lại chuyện ấy trên báo Sài Gòn Giải Phóng. Cô nói khi được sống cùng cha, cô thấy mình quá may mắn, và rất quý trọng hạnh phúc này. Cô tên là Hồng Loan. Còn người cha mà cô chờ suốt mười bốn năm là nhạc sĩ Xuân Hồng.

Mình kể chuyện cô Hồng Loan trước, vì nó giúp mình nghe nhạc ông khác đi. Người ta gọi Xuân Hồng là nhạc sĩ của mùa xuân. Ông viết về mùa xuân nhiều hơn hầu hết những người cùng nghề. Nhưng với gia đình ông, mùa xuân thật sự là cái ngày cả nhà được ngồi chung một mái hiên.

Bút danh của ông là Xuân Hồng. Người thân, bạn bè gọi ông là anh Ba Mực. Ông sinh năm một nghìn chín trăm hai mươi tám. Có tư liệu ghi ông sinh ở Tây Ninh. Ông là người Nam Bộ, và cái chất Nam Bộ ấy nằm trong gần như mọi câu nhạc ông viết.

Ông mê đờn ca tài tử, lối nhạc thính phòng của người miền Nam, mấy người bạn ngồi với nhau, đờn kìm, đờn tranh, ca những bản cổ. Báo Sài Gòn Giải Phóng kể ông có lần lấy ngay một chủ đề trong bản Bình Bán Vắn, một bài bản quen thuộc của đờn ca tài tử, rồi phát triển nó thành một bài hát mới. Cái gốc cổ nhạc ấy về sau là chỗ dựa cho cả gia tài của ông.

Những năm tuổi trẻ và trung niên, ông sống xa nhà rất lâu. Vợ ông một mình nuôi các con. Cô con gái út ra đời khi cha không có ở bên. Đó là một khoảng trống lớn trong đời ông, và có lẽ cũng vì vậy mà những bài hát sau này của ông, khi đã về nhà, ấm áp đến lạ.

Ông từng nói một câu mà báo Sài Gòn Giải Phóng còn ghi lại: mùa xuân của đất trời đã đi qua theo mây gió, nhưng mùa xuân của con người vẫn đọng lại trong tôi. Mình nghĩ câu ấy là chìa khóa để mở nhạc ông.

Và mùa xuân đọng lại đẹp nhất, có lẽ, là mùa xuân ông nhìn thấy qua một khung cửa sổ.

Mùa xuân qua khung cửa

Năm một nghìn chín trăm tám mươi lăm, ông viết Mùa Xuân Bên Cửa Sổ, phổ thơ của nhà thơ Song Hảo. Khi ấy ông đã gần sáu mươi tuổi, đang sống ở Thành phố Hồ Chí Minh cùng vợ con.

Nhiều người viết về ông xếp bài này vào một bộ ba mùa xuân của ông. Hai bài trước viết trong những năm tháng khác, nhịp nhanh, rộn ràng. Bài này thì khác hẳn. Báo Sài Gòn Giải Phóng gọi đây là một ca khúc trữ tình, và cho rằng bài hát nói một điều giản dị: hạnh phúc không chỉ là cơm ngon, áo đẹp.

Thử nghe Mùa Xuân Bên Cửa Sổ một lần thật chậm. Mình nghe nó như tấm rèm cửa lay trong gió sớm. Giai điệu không lên quá cao, không xuống quá sâu, cứ đi vòng quanh như người đứng bên cửa sổ, ngó ra ngoài rồi lại ngoái vào trong nhà.

Cái hay của bài nằm ở góc nhìn. Mùa xuân ở đây không phải là một quảng trường đông người hay một con đường đầy cờ hoa. Mùa xuân chỉ là cái khung cửa sổ của một căn nhà, có nắng, có lá, có người thương ở gần bên. Một người từng sống xa nhà rất lâu mới hiểu một khung cửa đáng quý thế nào.

Đó cũng là cái lạ của phổ thơ. Bài thơ là của Song Hảo, nhưng khi Xuân Hồng đặt nó lên giai điệu, người nghe cứ ngỡ đó là lời ông kể chuyện nhà mình. Một người viết chữ, một người viết nhạc, gặp nhau ở chỗ cùng thương một mùa xuân bình thường.

Báo chí mỗi dịp Tết vẫn nhắc bài này trong danh sách những khúc ca mùa xuân đi cùng năm tháng. Với nhiều nhà, nó đã thành một thứ nhạc Tết, nhẹ như một cành mai đặt trên bàn.

Sau khung cửa sổ ấy, ông còn mở thêm mấy cánh cửa nữa, nhìn ra một thành phố đầy nắng.

Nắng Sài Gòn và những mùa xuân sau

Ông viết Nắng Sài Gòn, một bài hát mà về sau nhiều nhóm hát vẫn chọn khi muốn vẽ lại hình ảnh thành phố. Có một chương trình âm nhạc của Đài Á Châu Tự Do nói rằng nghe bài này, mình thấy nắng Sài Gòn như trong mắt nhìn của nhạc sĩ Xuân Hồng.

Nắng Sài Gòn trong mắt ông là cái nắng hiền. Không gắt, không chói. Nắng chiếu qua tán lá, nắng đậu trên vai áo người đi đường. Nghe nó, mình có cảm giác tươi hơn Mùa Xuân Bên Cửa Sổ một chút, như một buổi sáng nhiều người cùng ra phố.

Những năm sau, ông vẫn viết về mùa xuân, đều đặn như người ta trồng mai trước sân mỗi năm. Năm một nghìn chín trăm tám mươi tám có Bức Ảnh Mùa Xuân. Năm một nghìn chín trăm chín mươi lăm có Khúc Xuân, phổ thơ Ngân Thương. Năm một nghìn chín trăm chín mươi sáu có Gương Mặt Mùa Xuân, lời trích từ thơ Trương Vũ Thiên An.

Theo danh sách ấy, Gương Mặt Mùa Xuân là bài xuân sau cùng của ông. Cũng trong năm đó, vào tháng năm, ông mất. Một người cả đời viết về mùa xuân, cuối cùng cũng ra đi ngay sau một mùa xuân.

Trong một đoạn hồi ký in trong tuyển tập nhạc của ông, Xuân Hồng viết rằng cảm hứng sáng tác, dù hết sức quan trọng, cũng chỉ là cái nút bấm mở ngỏ. Nghĩa là cảm hứng chỉ mở cửa thôi. Còn bước vào nhà, ngồi xuống, làm cho xong bài hát, là việc của sự chăm chỉ.

Và ông chăm chỉ thật. Tính ra ông để lại hơn hai trăm tác phẩm, theo lời giới thiệu của Đài Truyền hình Thành phố Hồ Chí Minh trong một số chương trình đặc biệt về ông. Nhạc ông đậm hồn Nam Bộ, có câu hò, có điệu lý, có tiếng đờn kìm vọng lại từ những đêm đờn ca tài tử ngày trẻ.

Nhưng có một mùa trong đời ông không phải mùa xuân. Một mùa đông rất dài, vào năm một nghìn chín trăm tám mươi tám.

Người cha đi chợ

Năm một nghìn chín trăm tám mươi tám, một người con trai của ông mất vì tai nạn giao thông. Cô Hồng Loan kể lại rằng cha cô đã nói một câu: tại sao không để tôi đi thay con tôi, nó còn trẻ quá mà. Một người viết bao nhiêu bài vui, có lúc cũng chỉ còn lại một câu như thế.

Khi cả nhà dọn về Thành phố Hồ Chí Minh, cô Hồng Loan còn ở lại Tây Ninh ít lâu cho xong mấy năm trung học. Vậy là sau mười bốn năm chờ, hai cha con vẫn phải đợi thêm một chút nữa mới thật sự ở chung một nhà. Cô Hồng Loan còn nhớ cha là một người chồng rất chu đáo. Ông lo cho sức khỏe của vợ. Ông tự tay đi chợ, mua thức ăn cho cả nhà. Những năm xa nhà ngày trước, ông như muốn bù lại bằng từng bữa cơm.

Những ngày cuối, ông bị hen suyễn nặng, nhưng giấu bệnh, không muốn vợ con lo. Tối hôm ấy, ở bệnh viện, ông còn bảo vợ: tôi khỏe mà, không sao đâu, mẹ nó cứ về nhà nghỉ đi. Đêm đó, cơn hen trở nặng. Ông mất ngày mười bốn tháng năm năm một nghìn chín trăm chín mươi sáu, ở tuổi sáu mươi tám.

Cô con gái út, người gặp cha lần đầu năm mười bốn tuổi, học ngành hóa và làm nghề ấy hơn mười năm. Rồi nhà thơ Diệp Minh Tuyền rủ cô về làm ở văn phòng Hội Âm nhạc Thành phố Hồ Chí Minh, chính là nơi cha cô từng sinh hoạt. Cô làm ở đó hơn chục năm, ngày ngày đi giữa những người từng là bạn nghề của cha. Năm hai nghìn không trăm lẻ tám, nhân tám mươi năm ngày sinh của ông, hội in một tuyển tập nhạc Xuân Hồng, do nhạc sĩ Lư Nhất Vũ và nhà thơ Lê Giang biên soạn.

Ba mươi năm sau ngày ông mất, vào tháng năm năm hai nghìn không trăm hai mươi sáu, Đài Truyền hình Thành phố Hồ Chí Minh làm một số chương trình đặc biệt về ông, đặt tên là Mùa xuân đẹp nhất quê mình. Có cả những giọng hát thiếu nhi đứng lên hát nhạc ông.

Nếu tết này bạn muốn nghe lại Xuân Hồng, mình gợi ý mở Mùa Xuân Bên Cửa Sổ vào buổi sáng mùng một, khi cả nhà còn ngồi bên nhau. Nghe xong, thử mở cửa sổ ra một chút. Bạn sẽ hiểu vì sao một người đi xa rất lâu lại viết về khung cửa ấy dịu dàng như vậy.

Mùa xuân của đất trời đi qua theo mây gió. Còn mùa xuân của con người, như ông nói, thì đọng lại. Đọng lại trong một bữa cơm, một lần đi chợ, một đứa con gái được gặp cha.

Tình Ca. Ở đây có bình an.