Những người viết nên Tình Ca · Tập 41

Hoàng Hiệp – Người miền sông nước nhớ Hà Nội

Một đêm mùng một Tết

Đêm mùng một Tết năm Nhâm Tuất, tức năm một nghìn chín trăm tám mươi hai, ở Thành phố Hồ Chí Minh, có một người đàn ông ngồi viết một bài hát về Hà Nội. Ông viết xong trong đúng một đêm. Về sau, chính ông kể với một người bạn cũ ở đài phát thanh rằng bài hát ấy ra đời chỉ trong một đêm như vậy.

Người bạn ấy kể lại trên báo điện tử của Đài Tiếng nói Việt Nam. Năm đó, hai người gặp nhau ở Thành phố Hồ Chí Minh. Ông nói ngày mai cả nhà về quê An Giang, rồi đưa một cuộn băng cát xét, nhờ mang ra Hà Nội khoe với anh em ngoài đó. Trong cuộn băng là giọng hát của Hồng Nhung, và bài hát là Nhớ Về Hà Nội.

Một người quê An Giang, sắp về quê ăn Tết, lại gửi ra Hà Nội một bài hát nhớ Hà Nội. Chi tiết nhỏ ấy gói gần trọn con người ông. Hai miền, hai quê, mà trái tim thì không chia phần cho bên nào ít hơn.

Ông tên thật là Lưu Trần Nghiệp, bút danh hồi trẻ là Lưu Nguyễn. Ông sinh ngày một tháng mười năm một nghìn chín trăm ba mươi mốt, ở xã Mỹ Hiệp, huyện Chợ Mới, tỉnh An Giang. Đó là một vùng đất nằm giữa sông Tiền và sông Hậu, nhà cửa quay mặt ra sông nước.

Ông bắt đầu viết nhạc từ năm một nghìn chín trăm bốn mươi tám, khi mới mười bảy tuổi. Từ giữa thập niên năm mươi, ông ra sống ở Hà Nội, và ở đó chừng hai mươi năm. Ông thuộc lứa sinh viên đầu tiên của khoa sáng tác ở trường âm nhạc tại Hà Nội.

Hà Nội cho ông nghề, và cho ông một người. Vợ ông là bà Diễn Lan, một diễn viên kịch người Hà Nội. Báo Tiền Phong viết rằng tình yêu với người con gái Hà Nội ấy đã khơi nguồn cho rất nhiều bài hát của ông. Nhạc sĩ Hồng Đăng thì nói ông là một trong những người chung thủy nhất mà ông từng biết, viết hàng trăm bài quanh một tình yêu.

Giáo sư Ca Lê Thuần, một người cùng thời, còn có một nhận xét dễ thương hơn. Ông bảo Hoàng Hiệp có đời sống tình cảm ổn định hơn bất cứ nghệ sĩ nào mà ông biết. Trong giới làm nghệ thuật, đó là một lời khen hiếm.

Nhưng trước khi kể tiếp Nhớ Về Hà Nội, mình phải kể về cái nghề mà người ta gọi ông là ông hoàng. Nghề đem thơ của người khác lên khuông nhạc.

Bài học hát thơ

Bài hát đầu tay của ông tên là Chung Một Mối Tình. Ông đem cho nghệ sĩ Quốc Hương nghe. Ông Quốc Hương là một giọng hát lớn, một người thầy có tiếng thời ấy. Nghe xong, ông chỉ nhận xét một câu: đây mới là hát thơ thôi.

Câu nhận xét ấy theo Hoàng Hiệp suốt đời. Hát thơ, tức là lấy câu thơ rồi kéo dài các chữ ra cho thành giai điệu. Nghe thì cũng êm, nhưng nhạc chỉ đi sau lưng thơ. Ông hiểu ra rằng phần nhạc phải đứng được một mình, có đường đi riêng của nó.

Người thầy thứ hai là nhạc sĩ Lê Yên. Ông Lê Yên dạy một chữ rất gọn: phải trị được thơ. Trị ở đây không phải là bắt nạt câu thơ. Trị là biết chỗ nào cần giữ, chỗ nào cần đảo, chỗ nào cần lặp lại, để câu thơ thành câu hát mà vẫn còn hồn của nó.

Nhạc sĩ, nhà nghiên cứu Nguyễn Thị Minh Châu có viết về cách ông làm việc đó. Ông học từ nhạc cổ truyền và ca dao. Ông đảo câu, lặp từ, thêm những tiếng đệm như trong câu hò, câu lý. Có chỗ ông cho người hát ngân một nguyên âm dài không lời, có chỗ luyến láy như người mẹ ru con.

Cái lặp lại trong nhạc ông không phải để cho đủ nhịp. Có khi chữ được nhắc lại vì hành động trong thơ cũng lặp đi lặp lại. Có khi nó gợi một chuyển động, như con thuyền xa dần, như tiếng gọi vọng lại từ bên kia sông. Nghe kỹ, mình sẽ thấy rất rõ cái tai của một đứa trẻ lớn lên giữa cù lao, nghe hò đối đáp từ thuở nhỏ.

Ông thường viết sau những chuyến đi, sau những lần gặp gỡ với nhiều phận người. Ông phổ Như Lá của nhà thơ Lâm Thị Mỹ Dạ, phổ Hoa Hồng của nhà văn Hoàng Phủ Ngọc Tường. Sau khi về lại phương Nam, năm một nghìn chín trăm bảy mươi bảy, ông phổ thơ Diệp Minh Tuyền thành Con Đường Có Lá Me Bay. Cũng từ thơ Diệp Minh Tuyền là Mùa Chim Én Bay.

Con Đường Có Lá Me Bay là một bài hát về Sài Gòn rất dịu. Nhịp đi chậm, như người ta đạp xe dưới hàng me, lá me nhỏ li ti rơi trên vai áo. Còn Mùa Chim Én Bay thì mang hơi xuân. Giai điệu có cái ngọt của dân ca, những câu ngắn chuyền nhau như cánh én chao qua chao lại trên đồng.

Nhạc sĩ Nguyễn Thụy Kha gọi ông là ông hoàng xe duyên thơ nhạc. Xe duyên, tức là làm mai mối cho hai thứ vốn không quen nhau. Mà bài hát ông xe duyên đẹp nhất, lại là bài lời của chính ông.

Bốn phương trời và một thành phố

Nhớ Về Hà Nội viết năm một nghìn chín trăm tám mươi hai, theo lời ông kể. Cũng có bài báo ghi năm tám mươi ba, có lẽ là năm bài hát bắt đầu được nhiều người biết. Lúc ấy ông đã về sống ở Thành phố Hồ Chí Minh được mấy năm, làm ở nhà xuất bản âm nhạc, rồi ở hội âm nhạc của thành phố.

Cái thành phố trong bài là Hà Nội của hai mươi năm ông sống. Ông từng giải thích bài hát ra đời từ những kỷ niệm rất riêng, rồi mới hòa vào cái chung. Kỷ niệm riêng ấy có hình bóng một người con gái Hà Nội, về sau là vợ ông. Nhưng khi bài hát đi ra ngoài, ai nghe cũng thấy Hà Nội của riêng mình trong đó.

Có một câu trong bài mà người Hà Nội nào cũng thuộc: dù có đi bốn phương trời, lòng vẫn nhớ về Hà Nội. Câu hát đơn giản như một lời nói thường. Không có chữ nào khó. Nhưng ông đặt nó lên một giai điệu vươn dài, như người đứng ở xa ngoái lại. Chữ nhớ được ngân lên, và cái nhớ cũng theo đó mà dài ra.

Về sau, bài hát được chọn làm nhạc hiệu cho Đài Truyền hình Hà Nội. Mấy nốt nhạc đầu ấy, nhiều người Hà Nội nghe là nhận ra ngay. Một nhà báo kể trên báo Tiền Phong rằng mỗi lần đi qua phố Khâm Thiên, ông lại bị bài hát ấy ám ảnh.

Hồng Nhung là người gắn với bài hát này hơn ai hết, từ cuộn băng năm tám mươi hai. Hoàng Hiệp từng kể những người hát nhạc ông thành công nhất là Cao Minh, Quang Lý, Hồng Nhung và Mỹ Linh. Hai giọng nữ sau cùng thuộc về một lớp ca sĩ trẻ hơn ông cả mấy chục tuổi. Vậy mà họ hát nhạc ông như hát chuyện của mình.

Nghe Nhớ Về Hà Nội, mình nên để ý cái cách ông không than thở. Bài nhớ mà không buồn rầu. Nó có phố, có hồ, có hàng cây, có người, kể ra nhẹ nhàng như người ta lật một cuốn ảnh cũ. Cái nhớ ở đây là cái nhớ của người biết ơn, chứ không phải của người tiếc nuối.

Hà Nội là quê thứ hai. Còn quê thứ nhất, cù lao Chợ Mới với những con sông, ông cất vào một bài hát khác. Và bài ấy, ông giữ riêng cho mình một thời gian khá lâu.

Dòng sông ông giữ riêng

Báo Tiền Phong kể rằng Trở Về Dòng Sông Tuổi Thơ ra đời rồi mà phải bảy, tám năm sau mới đến với công chúng. Không phải vì ai ngăn. Mà vì chính ông muốn giữ bài hát ấy cho riêng mình. Báo Hà Nội Mới ghi bài hát được phổ biến rộng rãi vào cuối thập niên tám mươi.

Mình nghĩ về chuyện đó hoài. Một người viết hàng trăm bài, bài nào xong cũng đem cho ca sĩ, cho đài. Riêng bài này thì cất đi. Có lẽ có những kỷ niệm người ta chưa muốn chia, giống như một tấm ảnh cũ của cha mẹ, mình chỉ lấy ra xem một mình.

Bài hát mang âm hưởng dân ca Nam Bộ rất rõ. Giai điệu mềm, trong, tiết tấu linh hoạt mà không đơn điệu, lời mộc mạc. Nghe nó, mình như thấy con nước lớn nước ròng, thấy cây cầu tre, thấy đứa nhỏ chạy chân trần trên bờ đê. Ông không cần nói tên con sông. Ai có một con sông tuổi thơ thì tự thấy con sông của mình trong đó.

Nhiều người lần đầu nghe bài hát là qua giọng Mỹ Linh, khi cô mới bước vào nghề. Sau này còn có cả những bản hòa tấu, những bản kèn saxophone. Một bài hát giữ riêng mấy năm, rốt cuộc lại thành của chung cho cả mấy thế hệ.

Những năm cuối đời, ông yếu dần. Ông bị gãy chân trong một tai nạn, rồi bị tai biến, tái phát tới ba lần, phải nằm một chỗ suốt ba năm. Đầu tháng một năm hai nghìn không trăm mười ba, ông được đưa vào bệnh viện cấp cứu. Người con trai của ông, anh Lưu Hà Xuyên, nói với báo rằng gia đình còn nước còn tát.

Ông mất lúc mười hai giờ bốn mươi lăm phút trưa ngày chín tháng một năm hai nghìn không trăm mười ba, tại nhà riêng ở Thành phố Hồ Chí Minh, sau khi gia đình đưa ông từ bệnh viện về. Ông ở tuổi tám mươi mốt.

Ông để lại hàng trăm bài hát, nhạc cho kịch nói, cho cải lương, cho phim, và cả những cuốn sách dạy nhạc lý. Nhưng với người nghe bình thường như mình, có lẽ ông để lại hai dòng sông. Một dòng sông ở phương Nam, nơi ông lớn lên. Và một dòng người, một con phố, một mặt hồ ở phương Bắc, nơi ông gặp người mình thương.

Nếu hôm nay bạn muốn nghe lại ông, hãy nghe Trở Về Dòng Sông Tuổi Thơ trước, rồi mới nghe Nhớ Về Hà Nội. Nghe theo thứ tự ấy, mình sẽ thấy một người đi rất xa, mà không đánh rơi chỗ nào mình từng thương.

Tình Ca. Ở đây có bình an.