Những người viết nên Tình Ca · Tập 40

Lê Hựu Hà – Người muốn yêu người và yêu đời

Bài hát chưa ai nghe

Khoảng năm một nghìn chín trăm bảy mươi, trong một phòng trà nhỏ trên đường Võ Tánh ở Sài Gòn, tên là Chiều Tím, có một chàng trai ôm đàn hát bài hát mới của mình. Bài hát có tên Tôi Muốn. Lúc ông tự hát, bài hát chưa được mấy ai để ý. Không ai nghĩ nó sẽ đi xa.

Rồi người ta mời ca sĩ Nguyễn Ngọc Hải hát. Cũng bài ấy, cũng những câu ấy, mà lần này khán giả bắt đầu thương, bắt đầu thuộc. Mình đoán, người viết bài hát đứng bên cạnh chơi đàn hôm ấy hẳn là vui lắm. Chàng trai ấy là Lê Hựu Hà.

Lê Hựu Hà sinh ngày năm tháng Sáu năm một nghìn chín trăm bốn mươi sáu, ở Sài Gòn. Ông lớn lên một thời gian ở Biên Hòa, rồi về Sài Gòn đi học, sau đó học Đại học Văn khoa. Gia đình ông theo đạo Phật. Ông là con trai thứ trong nhà.

Từ khoảng năm một nghìn chín trăm năm mươi tám, khi còn là cậu học trò, ông đã mê những giọng hát trẻ của nước ngoài như Paul Anka, Brenda Lee. Đó là những ca sĩ nhạc trẻ nổi tiếng của Mỹ và Canada thời ấy, hát những bài tình ca vui tươi, nhịp nhanh, rất hợp với tuổi mới lớn.

Mười bảy tuổi, ông bắt đầu viết nhạc. Nhưng ông chỉ hát cho riêng mình nghe. Ông chơi đàn ghi ta, dạy đàn cho bạn bè. Một người bạn từ thuở ấy là ông Trần Đăng Chí, kể rằng chính Lê Hựu Hà là người dạy ông chơi ghi ta, và dạy ông hát bè.

Thời ấy, nhạc trẻ ở Sài Gòn phần lớn là hát lại bài ngoại, hát bằng tiếng Anh, tiếng Pháp. Lê Hựu Hà muốn khác. Ông muốn có những bài hát tiếng Việt, mà vẫn mang cái nhịp sôi nổi của tuổi trẻ thế giới.

Và để làm điều ấy, ông cần một ban nhạc. Một ban nhạc mang tên tiếng Việt.

Hải Âu và Phượng Hoàng

Khoảng giữa thập niên sáu mươi, Lê Hựu Hà cùng bạn bè lập một ban nhạc trẻ và chính ông đặt tên là Hải Âu, tức là chim hải âu, loài chim bay trên biển. Theo những người cùng thời, đó là một trong những ban nhạc trẻ đầu tiên mang tên tiếng Việt. Ca sĩ Thanh Lan, khi còn học lớp mười một, cũng từng hát cùng ban nhạc ấy.

Tháng Mười Một năm một nghìn chín trăm sáu mươi lăm, ở một đại hội nhạc trẻ dành cho học sinh, sinh viên tổ chức tại trường Taberd, ông tự hát bài đầu tay của mình, tên là Yêu Em. Năm sau, cũng ở đại hội ấy, ông hát bài thứ hai. Một nhà báo thời đó viết rằng ban Hải Âu có đường lối riêng, không giống những ban nhạc trẻ cùng thời.

Rồi khoảng năm một nghìn chín trăm bảy mươi, bảy mươi mốt, ông cùng người bạn thân là nhạc sĩ Nguyễn Trung Cang lập ra ban Phượng Hoàng. Nguyễn Trung Cang chơi ghi ta chính. Như Khiêm chơi ghi ta bass. Trung Vinh đánh trống. Lê Hựu Hà chơi ghi ta, và thổi kèn harmonica, thứ kèn nhỏ cầm vừa lòng bàn tay, thổi bằng hơi qua những lỗ nhỏ.

Rồi ban nhạc mời ca sĩ Elvis Phương về hát chính. Từ đó, Phượng Hoàng đi vào ký ức của cả một thế hệ người trẻ Sài Gòn. Báo Tuổi Trẻ sau này gọi họ là ban nhạc như nhóm Beatles của Sài Gòn. Cuốn băng nhạc đầu tiên của ban do nhạc sĩ Ngọc Chánh phát hành, gồm toàn những bài của Lê Hựu Hà và Nguyễn Trung Cang.

Cách làm nhạc của Phượng Hoàng cũng lạ. Theo một người quen biết họ, nhiều khi họ soạn phần hòa âm, tức là phần các nhạc cụ chơi với nhau, trước. Rồi mới viết giai điệu, rồi mới đặt lời. Nhịp của họ đi từ slow rock chậm rãi đến swing rock nhún nhảy.

Những bài của Lê Hựu Hà thời ấy nhiều người còn thuộc: Tôi Muốn, Hãy Ngước Mặt Nhìn Đời, Hãy Nhìn Xuống Chân, Hãy Vui Lên Bạn Ơi, Phiên Khúc Mùa Đông, Yêu Người Và Yêu Đời. Mình để ý, nhiều cái tên bắt đầu bằng chữ Hãy. Như một người anh khuyên em: hãy nhìn lên, hãy vui lên, hãy yêu đi.

Người viết về âm nhạc Quốc Bảo, và cả những người bạn của ông, hay ví Lê Hựu Hà với Paul McCartney của nhóm Beatles. Tức là người mang cái tươi sáng, lạc quan, yêu người vào ban nhạc. Ca sĩ Hồng Hạnh thì nhớ ông có một cái nhìn về tình yêu rất lạc quan, không ủy mị.

Nghe Tôi Muốn, mình sẽ thấy nó không cầu kỳ. Một câu nhạc lặp lại, một nhịp đều, một mong ước rất thật của người trẻ. Cái hay của nó là sự thẳng thắn. Nó không vòng vo, nó nói luôn điều mình muốn, và cái nhịp rock nhẹ phía sau làm cho mong ước ấy nghe như có thể thành sự thật.

Nhưng Lê Hựu Hà không chỉ viết bài của mình. Ông còn mang rất nhiều bài hát của thế giới về, và cho chúng nói tiếng Việt.

Cho bài hát ngoại nói tiếng Việt

Lê Hựu Hà đã đặt lời Việt cho gần một trăm bài hát nước ngoài. Nổi tiếng nhất có lẽ là Đồng Xanh, lời Việt từ một bài dân ca hiện đại của Mỹ tên là Greenfields, nghĩa là những cánh đồng xanh. Ngoài ra còn những bài như Ngày Hôm Qua, Không Có Em, Những Lời Dối Gian.

Đặt lời Việt cho nhạc ngoại không phải là dịch. Tiếng Việt có dấu, có thanh, mỗi chữ lên xuống một kiểu. Một giai điệu viết cho tiếng Anh, khi đặt chữ Việt vào, phải chọn từng chữ sao cho dấu của chữ khớp với chỗ lên xuống của nốt nhạc, nếu không người nghe sẽ nghe ra chữ khác. Ông làm việc đó rất khéo.

Ông cũng có lúc biên soạn lại nhạc của những người viết trước mình, như Trịnh Công Sơn, Phạm Duy, Lê Uyên Phương, theo một lối trẻ trung hơn, có đàn điện, có nhịp mới. Theo những bài viết về ông, ông là một trong những người đầu tiên đem nhạc trẻ Âu Mỹ về sống trong tiếng Việt.

Ông có một tủ đĩa nhựa lớn mà những người sưu tầm sau này còn khen. Ông rất mê cái phong trào mà người ta gọi là Swinging London, tức là không khí âm nhạc, thời trang sôi nổi của thành phố Luân Đôn những năm sáu mươi. Những thứ ấy theo ông vào từng bài hát.

Rồi có một bài hát mà tới giờ nhiều người vẫn hát: Hãy Yêu Như Chưa Yêu Lần Nào. Theo lời ông kể trong một cuộc phỏng vấn với báo Thanh Niên năm hai nghìn lẻ hai, bài này có gốc từ một bài ông viết trước đó cho một bộ phim, tên là Vết Chân Hoang. Về sau, ông viết lại lời mới, và bài hát mang cái tên mà mình biết hôm nay.

Cũng có người cho rằng Nguyễn Trung Cang có góp phần vào bài hát ấy. Bạn ông là ông Trần Đăng Chí thì tin vào lời giải thích của Lê Hựu Hà. Mình chỉ nói lại như vậy, vì chuyện của hai người bạn, có lẽ chỉ hai người hiểu trọn.

Nghe Hãy Yêu Như Chưa Yêu Lần Nào, mình thấy một Lê Hựu Hà đã trải đời. Vẫn là chữ Hãy quen thuộc, nhưng giờ không còn là lời của cậu trai mới lớn. Đó là lời của một người đã yêu, đã mất, và vẫn khuyên người khác cứ yêu đi, như thể chưa từng bị tổn thương.

Những năm sau, ban Phượng Hoàng không còn. Nhưng Lê Hựu Hà thì vẫn đi tìm bạn để chơi nhạc.

Chờ một tiếng yêu

Sau Phượng Hoàng, ông lập ban Mây Trắng. Rồi đến ban Hy Vọng, với những người trẻ hơn như Bảo Chấn, Quốc Dũng, và các giọng ca Sĩ Thanh, Trang Kim Yến. Ban nhạc cuối cùng của ông là Phiêu Bồng, cùng nhạc sĩ Tuấn Khanh và Hoàng Triều, chơi theo lối đàn mộc, không cắm điện, rất gần gũi.

Ông vẫn viết. Những bài như Chờ Một Tiếng Yêu, Lời Trái Tim Muốn Nói, Ngỡ Đâu Tình Đã Quên Mình, Vào Hạ, Vị Ngọt Đôi Môi. Ông có cuộn băng nhạc Đồng Xanh làm cùng nhạc sĩ Bảo Thu. Nhưng ngoài cuộn băng ấy, ông gần như không có một album nào cho riêng mình. Nhạc sĩ Tuấn Khanh từng đi xin tài trợ để làm cho ông một album, mà không thành.

Có một thời, ông song ca với ca sĩ Nhã Phương, người bạn đời của ông, một người vừa hát hay vừa chơi vĩ cầm giỏi. Ca sĩ Hồng Hạnh còn nhớ cặp song ca ấy, và nhớ ông là người chân thành, gần gũi, khiêm tốn, lúc nào cũng tôn trọng người nhỏ tuổi hơn mình.

Hồng Hạnh có một nhận xét mình rất thích. Chị nói nhạc Lê Hựu Hà cần người hát phải trải đời, nên người trẻ khó hát. Nghe thì lạ, vì nhạc ông vốn là nhạc trẻ. Nhưng nghĩ kỹ thì đúng. Cái lạc quan trong nhạc ông không phải lạc quan của người chưa biết buồn, mà là của người đã buồn rồi mà vẫn chọn vui.

Một người bạn trẻ hay ngồi cà phê với ông gần như mỗi ngày ở quán Givral, giữa trung tâm Sài Gòn, tả ông là người vừa lặng lẽ vừa nồng cháy. Từng trải, mà vẫn lạc quan, vẫn yêu người. Tối ngày chín tháng Tám năm hai nghìn lẻ hai, ông còn hát trong một đêm nhạc nhỏ ở phòng trà Em và Tôi, đêm nhạc mang tên Chờ Một Tiếng Yêu.

Tháng Năm năm hai nghìn lẻ ba, Lê Hựu Hà mất trong căn nhà của mình ở Sài Gòn, một mình, vì một cơn tai biến. Ông năm mươi bảy tuổi. Người ta đưa ông về an nghỉ ở Bến Cá, gần Biên Hòa, nơi ông đã sống những năm thơ ấu.

Mình nghĩ điều Lê Hựu Hà để lại cho mình hôm nay nằm ngay trong những cái tên bài hát của ông. Hãy ngước mặt nhìn đời. Hãy vui lên bạn ơi. Hãy yêu như chưa yêu lần nào. Ông đã sống không dễ dàng, nhưng những gì ông viết ra, lúc nào cũng hướng về phía có nắng.

Lần tới nghe Đồng Xanh, hay nghe Tôi Muốn, mình thử nhớ tới chàng trai năm nào, đứng cạnh ca sĩ chơi đàn cho bài hát của mình được người khác cất lên. Tình Ca. Ở đây có bình an.