Những người viết nên Tình Ca · Tập 38

Vũ Thành – Tiếng sáo của người nhạc trưởng

Người thổi sáo nhì

Có một buổi hòa nhạc, giữa chừng, người thổi sáo chính bỗng bỏ phần của mình. Cả dàn nhạc chựng lại một nhịp. Thì từ hàng ghế sáo nhì, một người trẻ tuổi đưa sáo lên môi, thổi thay luôn đoạn nhạc ấy cho đến hết. Buổi diễn trôi qua êm. Chỉ có người thổi sáo chính là không vui, và sau buổi diễn còn phàn nàn mãi.

Người thổi sáo nhì hôm ấy là Vũ Thành. Về sau, ông trở thành một nhạc trưởng, một người hòa âm mà nhiều nhạc sĩ tìm đến. Nhưng người ta nhớ ông nhất lại là vì vài bài hát rất nhẹ, như Nhặt Cánh Sao Rơi, Nhớ Bạn, và nhất là Giấc Mơ Hồi Hương.

Vũ Thành sinh năm một nghìn chín trăm hai mươi sáu, ở Hà Nội. Tư liệu về tuổi nhỏ của ông rất ít. Mình chỉ biết ông có một người thầy dạy nhạc là Lê Như Khôi, và ông chơi được sáo tây, chơi được đàn ghi ta.

Nhạc sĩ Phạm Duy, khi viết về những phòng trà đầu tiên ở Hà Nội, có nhắc đến ông. Đó là phòng trà Tuyết Sơn, trên phố Hàng Bông Thợ Nhuộm. Ở đó có Vũ Thành thổi sáo, và đệm ghi ta bằng tay trái. Phạm Duy còn kể ông là một trong hai người Việt đầu tiên chơi trong một ban nhạc hòa tấu kiểu phương Tây ở Hà Nội.

Cũng theo Phạm Duy, từ đầu thập niên bốn mươi, Vũ Thành đã có bài Say Nhạc Canh Tàn. Phạm Duy nhận xét giai điệu bài ấy thanh tao, sáng sủa. Nó khác hẳn những bài hát buồn rười rượi viết bằng giọng thứ, vốn rất thịnh hành lúc bấy giờ.

Thời ấy, tân nhạc mới chập chững. Người ta còn đang tập viết những bài hát Việt theo lối mới, có nốt, có hợp âm. Một người trẻ vừa biết thổi sáo trong dàn nhạc, vừa biết viết một giai điệu sáng như thế, là điều không nhiều.

Rồi chàng trai thổi sáo ấy bước sang một vai trò khác, vai trò của người đứng trước dàn nhạc.

Người đứng trước dàn nhạc

Trước năm một nghìn chín trăm năm mươi tư, Vũ Thành làm việc ở Đài Phát thanh Hà Nội. Ông là nhạc trưởng của một ban nhạc tên là Việt Nhạc. Những năm sau, ông vào sống ở Sài Gòn, tiếp tục làm việc ở đài phát thanh, phụ trách phần văn nghệ, và chỉ huy các chương trình nhạc thính phòng trên đài phát thanh và truyền hình.

Có một chi tiết mà nhạc sĩ Lê Văn Khoa, người làm việc với ông nhiều năm, nhớ rất rõ: Vũ Thành cầm đũa chỉ huy bằng tay trái. Nhớ lại lời Phạm Duy kể về cây đàn ghi ta ở phòng trà năm nào, mình hình dung một người thuận tay trái, đứng giữa một dàn nhạc toàn những người quen tay phải.

Cái tên Vũ Thành được nhắc nhiều trong giới làm nhạc không chỉ vì những bài ông viết. Ông còn là người hòa âm. Tức là người lấy một giai điệu đơn sơ, rồi chia nó ra cho từng cây đàn, từng bè kèn, để nó thành một bản nhạc đầy đặn. Ông đã hòa âm cho nhạc của Phạm Duy, Dương Thiệu Tước, Thẩm Oánh, Cung Tiến và nhiều người khác.

Ca sĩ Quỳnh Giao, cũng là một giáo sư dương cầm, cộng tác với ban nhạc của ông rất lâu. Bà nhận xét rằng Vũ Thành có tài nâng những ca khúc phổ thông lên thành những tác phẩm nghệ thuật. Một bài hát qua tay ông, vẫn là bài hát ấy, mà nghe sang hơn, kỹ hơn.

Lê Văn Khoa tả ông là người thẳng thắn, nhận xét ngắn gọn, và nghiêm khắc với chính mình hơn ai hết. Ông kể có lần Vũ Thành tham gia một chương trình truyền hình mà nhất định không nhận thù lao. Về sau, khi Lê Văn Khoa làm một cuộn băng nhạc có bài của ông, ông cũng không nhận tiền.

Ông viết không nhiều. Có nguồn ghi ông chỉ để lại chừng mười một bài hát. Ngoài ra là những bản nhạc không lời, như Phiếm Khúc, Thỉnh Nhập Vũ Điệu, Arpèges. Chữ Arpèges là tiếng Pháp, nghĩa là những chuỗi nốt rải ra từ một hợp âm, giống như ngón tay lướt trên dây đàn.

Ông còn viết một bản cho vĩ cầm độc tấu với dàn nhạc giao hưởng. Có lần, nghệ sĩ cello và nhạc trưởng nổi tiếng người Nga Rostropovich xem bản nhạc ấy. Ông khen, nhưng góp ý rằng phần kèn cor, loại kèn đồng cuộn tròn, còn hơi yếu. Một người khắt khe như Vũ Thành, hẳn là nhớ lời góp ý ấy rất lâu.

Nhưng giữa những bản hòa tấu nghiêm cẩn ấy, có vài bài hát nhỏ mà ông viết như viết cho riêng mình. Và đó lại là những bài người ta thuộc nhất.

Những bài hát ít chữ em

Có một nhận xét rất tinh của người viết về âm nhạc Thanh Trang. Ông để ý rằng trong nhạc Vũ Thành, gần như không có chữ em để gọi một người con gái. Ông không viết kiểu anh và em quen thuộc. Tình cảm trong nhạc ông kín đáo, gọi nhau là bạn, là người.

Bài Nhặt Cánh Sao Rơi, theo Thanh Trang kể, bắt nguồn từ một kỷ niệm thời niên thiếu của ông. Và chữ bạn trong bài Nhớ Bạn, cũng theo Thanh Trang, là nói về cùng một người con gái trong kỷ niệm ấy. Ông không kể nhiều hơn. Mình cũng không nên đoán thêm.

Nghe Nhặt Cánh Sao Rơi, mình thấy một giai điệu rất trong. Nó không than, không kể lể. Nó như một người đứng dưới trời đêm, cúi xuống nhặt một thứ ánh sáng đã rơi, mà biết rằng không giữ được. Có người viết rằng hai bài Nhặt Cánh Sao Rơi và Nhớ Bạn là chiếc cầu nối giữa những bài hát dễ nghe của ông với những bản nhạc mang dáng cổ điển.

Rồi đến Giấc Mơ Hồi Hương. Đây là bài nổi tiếng nhất của ông. Đó là nỗi nhớ Hà Nội của một người ở xa. Nhớ phố cũ, nhớ một mối tình xưa, và có cả tiếng sáo vẳng lên trong ký ức. Ông vốn là người thổi sáo, nên tiếng sáo ấy trong bài, nghe lại càng thấy thật.

Thanh Trang còn chỉ ra một điều nữa. Trong Giấc Mơ Hồi Hương có chữ em, nhưng em ở đây không hẳn là một cô gái. Em là Hà Nội. Một người viết nhạc cả đời ngại gọi người yêu là em, lại gọi thành phố của mình bằng chữ ấy. Mình nghĩ chi tiết đó nói được rất nhiều về con người ông.

Về lời bài hát, theo Lê Văn Khoa kể lại, Vũ Thành từng nói ý lời của Giấc Mơ Hồi Hương được gợi từ một bài thơ ông đọc trên một tạp chí văn học. Nhưng ông đã quên mất tên người làm thơ. Vì vậy, mình chỉ nói bài hát do Vũ Thành viết, còn bài thơ gợi ý ban đầu thì đến nay chưa rõ của ai.

Bài hát nổi tiếng rồi thì ai cũng hát. Mà ai cũng hát thì mỗi người hát một kiểu. Ông buồn lắm chuyện này. Lê Văn Khoa kể, ông than rằng nhiều ca sĩ hát Giấc Mơ Hồi Hương tự do quá, sai nhịp, sai nốt, đến mức chính ông nghe cũng khó nhận ra bài của mình.

Với ông, hát nhạc của ai là phải hát đúng tinh thần người ấy viết. Đó không phải sự khó tính vô cớ. Đó là sự tôn trọng của một người cả đời đứng trước dàn nhạc, biết rằng một nốt sai cũng đủ làm lệch cả một câu.

Những năm cuối đời, chính đôi tai ông, thứ quý nhất của một người làm nhạc, bắt đầu phản bội ông.

Một khúc nhạc mang tên vợ

Những năm sau, Vũ Thành sống ở nước Mỹ, tại Takoma Park, một thị trấn nhỏ ở ngoại ô thủ đô Washington. Bên ông có vợ là bà Thụy Hương.

Ông có một bài hát mang tên vợ: Thụy Khúc. Ông viết cả nhạc lẫn lời. Nghe tên thôi, mình đã thấy một người đàn ông ít nói, không viết anh và em, mà lặng lẽ đặt tên người mình thương vào một khúc nhạc. Có nguồn ghi đây là sáng tác cuối cùng của ông.

Về sau, thính giác của ông yếu dần. Ông nói ông không còn chỉ huy dàn nhạc được nữa. Lê Văn Khoa kể, ông vẫn viết, và ông có lần nhắc đến Beethoven, người vẫn soạn nhạc khi tai đã không còn nghe rõ. Một nhạc trưởng mất dần đôi tai, mà vẫn ngồi viết nhạc, là một hình ảnh mình nghĩ không cần nói thêm.

Ông cũng có lần đi nghe những học trò trung học chơi nhạc, và ông khen thật lòng rằng các em chơi giỏi hơn ông, đến mức ông khó theo kịp. Một người đã đứng trước dàn nhạc mấy chục năm, nói được câu ấy, là một người khiêm tốn thật sự.

Ca sĩ Quỳnh Giao kể lại rằng, trước khi mất, ông vẫn còn hát theo những đoạn bà hát mà ông thích nhất. Bà cũng là người thu âm Nhặt Cánh Sao Rơi, với phần dương cầm đệm do Lê Văn Khoa viết.

Vũ Thành mất ngày mười lăm tháng Mười năm một nghìn chín trăm tám mươi bảy, tại một bệnh viện ở bang Maryland. Ông ra đi lặng lẽ, như cách ông đã sống. Những người bạn làm nhạc viết về ông như viết về một người thầy: ít lời, nghiêm cẩn, và rất thương nghề.

Mình nghĩ, điều Vũ Thành để lại cho mình hôm nay không chỉ là vài bài hát đẹp. Đó là một thái độ. Viết ít, nhưng viết kỹ. Không nhận tiền khi thấy không cần. Khen người trẻ khi họ giỏi hơn mình. Và đòi hỏi người hát phải tôn trọng từng nốt nhạc, vì mỗi nốt ấy là một phần lòng người viết.

Lần tới nghe Giấc Mơ Hồi Hương, mình thử nghe cho thật đúng, chậm lại một chút, để tiếng sáo trong bài được ngân trọn. Biết đâu ở đâu đó, người thổi sáo nhì năm nào sẽ mỉm cười. Tình Ca. Ở đây có bình an.