Những người viết nên Tình Ca · Tập 36

Nhật Ngân – Người thầy giáo bên bến đò

Bến đò An Hải

Đà Nẵng, năm một nghìn chín trăm sáu mươi. Bên kia sông Hàn có bến đò An Hải. Chiều chiều, đò chở người qua lại, chở học trò, chở người đi chợ. Có một thầy giáo trẻ, mới mười tám tuổi, hay đứng ở bến đò ấy.

Thầy đang yêu. Nhưng gia đình cô gái chê thầy còn trẻ, chưa có chức phận gì. Cô theo ý cha mẹ, đi lấy chồng. Và thầy giáo ấy viết một bài hát.

Bài hát tên là Tôi đưa em sang sông. Người thầy giáo ấy là Nhật Ngân.

Nhiều năm sau, khi được phóng viên một đài phát thanh hỏi lại, ông chỉ nói một câu giản dị. Thật sự là ngẫu hứng thôi, ông làm bài hát đó. Không tính toán gì. Một nỗi buồn tới, thì viết ra.

Ấy vậy mà bài hát đi xa. Học trò, sinh viên Đà Nẵng chép tay nhau từng tờ. Rồi nó lên đài, lên đĩa, rồi vào giọng hát của bao nhiêu người.

Có một điều mình phải nói cho thật. Trên bản in, bài này ghi tên chung hai người, Nhật Ngân và Y Vũ. Về chuyện ra đời của nó, hai bên về sau kể lại khác nhau. Nhật Ngân kể rằng nhạc sĩ đàn anh Y Vân đã sửa giúp vài câu khi đưa bài ra, và ghi thêm cái tên Y Vũ. Còn nhạc sĩ Y Vũ, trong một chương trình truyền hình năm hai nghìn không trăm mười bảy, lại kể rằng đó là bài ông viết về mối tình đầu của mình. Mình không phân xử. Mình chỉ kể để bạn biết, bài hát này có hai người cùng thương.

Nghe Tôi đưa em sang sông, bạn để ý cái nhịp. Nó chậm, đều, như mái chèo khua nước. Câu nhạc ngắn, lặp lại, dễ thuộc, dễ hát. Không cần một giọng hát lớn. Chỉ cần một người hát thật lòng.

Cái hay của bài là nó không than. Người trong bài chỉ đưa người mình thương sang sông. Đưa tới bến là thôi. Nỗi buồn nằm ở chỗ không nói ra.

Một con đò, một bến sông, một người đứng lại. Hình ảnh ấy đi theo Nhật Ngân suốt cả đời viết nhạc.

Từ Huế vào Đà Nẵng

Nhật Ngân tên thật là Trần Nhật Ngân. Theo một bài viết tưởng niệm, ông sinh ngày hai mươi bốn tháng mười một năm một nghìn chín trăm bốn mươi hai, ở Thanh Hóa, là con út trong một nhà sáu anh chị em. Các bài khác chỉ ghi ông là người gốc Bắc.

Cha ông làm công chức. Năm một nghìn chín trăm năm mươi hai, gia đình chuyển vào Huế. Ông lớn lên ở Huế, rồi vào Đà Nẵng học trung học. Từ đó, Quảng Nam và Đà Nẵng thành quê thứ hai của ông.

Ông từng nói với đài phát thanh, cái gắn bó của ông với Quảng Nam, Đà Nẵng thì hơi nhiều. Thời trung học ở đó, thời bắt đầu đi vào văn nghệ cũng ở đó. Một người gốc Bắc, lớn ở Huế, mà nhận xứ Quảng làm quê.

Những năm đầu thập niên sáu mươi, ông viết thêm một bài nữa. Bài tên Đêm nay ai đưa em về. Cũng lại là một người con gái ông thương mến đi lấy chồng. Ông viết để tiễn người ấy. Ca sĩ Lệ Thanh là người hát bài này, thu thành đĩa vào khoảng năm một nghìn chín trăm sáu mươi lăm.

Bạn để ý, hai bài hát đầu đời của ông đều có chữ đưa. Tôi đưa em sang sông. Đêm nay ai đưa em về. Một lần là mình đưa người ta đi. Một lần là tự hỏi, bây giờ ai đưa người ta về. Người đứng ở bến sông năm nào, bây giờ đứng ở một góc phố đêm.

Nghe Đêm nay ai đưa em về, bạn sẽ thấy nó khác bài đầu một chút. Bến sông đã nhường chỗ cho phố đêm. Nhịp vẫn chậm, nhưng câu nhạc dài hơn, có những chỗ ngân lâu như một câu hỏi không có ai trả lời. Người viết đã lớn hơn vài tuổi. Nỗi buồn cũng biết đứng yên hơn, không còn vội vã như mái chèo.

Hỏi về những bài tình ca thời trẻ ấy, ông kể với đài phát thanh rằng hồi đó mình còn trẻ, tình yêu nó rất là đam mê. Câu nói nghe như một người lớn tuổi nhìn lại mình, vừa thương vừa buồn cười.

Năm một nghìn chín trăm sáu mươi chín, ông lập gia đình. Ông bà có ba người con. Cô con gái lớn tên Ngân Khánh, về sau học âm nhạc. Cái tên của con gái, ông còn dùng làm bút danh cho một số bài hát của mình.

Ông có nhiều bút danh lắm. Khi viết chung với hai người bạn là Trần Trịnh và Lâm Đệ, ba người ký chung một cái tên là Trịnh Lâm Ngân, ghép từ tên của cả ba. Có những bài chỉ một người viết, mà vẫn ký chung. Cái tình bạn ấy, đặt ngay lên trang nhạc.

Cỗ máy không được để gỉ

Nhật Ngân viết gần hai trăm bài hát. Có tình ca, có bài cho thiếu nhi, có bài về quê hương, có bài nhớ mẹ trong những ngày xuân. Ông còn đặt lời Việt cho rất nhiều bản nhạc nước ngoài, nhất là nhạc Pháp.

Đặt lời Việt là một nghề khó. Phải giữ nguyên giai điệu người ta, mà tìm chữ Việt cho vừa từng nốt, vừa dấu, vừa nghĩa. Tiếng Việt có sáu thanh. Đặt sai một dấu là câu hát nghe trật. Ông làm việc ấy cho nhiều giọng hát, trong đó có những bài đi cùng giọng hát Ngọc Lan, một giọng nữ rất trong của những năm tám mươi.

Có một quãng ông gần như không viết. Rồi khoảng đầu những năm tám mươi, ông viết lại. Những năm sau, ông sống ở California. Chính ông kể, số bài ông viết khi sống xa quê còn nhiều hơn gấp mấy lần số bài thời trẻ.

Bài đầu tiên của quãng đời sau ấy tên là Hương. Ông phổ từ một bài thơ của Nguyễn Long, và ca sĩ Elvis Phương hát. Về sau ông còn phổ thơ của nhà thơ Trần Mộng Tú.

Ông có một cách nói về nghề rất dễ thương. Ông ví việc viết nhạc như một cỗ máy. Máy mà để lâu không chạy thì gỉ. Nên ông viết đều đặn, như người ta tập thể dục mỗi sáng.

Mà ông tập thể dục thật. Năm một nghìn chín trăm chín mươi hai, ông bị ung thư, phải mổ cắt đi hai phần ba bao tử. Từ đó, ông tập khí công, tập dưỡng sinh, chơi quần vợt mỗi ngày. Tới năm hai nghìn không trăm lẻ tám, khi trả lời phỏng vấn, ông vẫn khỏe, vẫn viết, vẫn cười.

Trong cuộc phỏng vấn năm ấy, ông kể về gia đình mình bằng giọng rất bằng lòng. Các con đã lớn, đã thành đạt. Vợ ông làm y tá. Ông sống ở quận Cam, bên California. Một đời người đi qua nhiều bến, cuối cùng có một chỗ để ngồi yên mà viết.

Bạn thấy không, cái người thầy giáo mười tám tuổi đứng bên bến đò năm nào, tới tuổi sáu mươi sáu vẫn giữ một thói quen. Viết. Viết đều. Không đợi cảm hứng lớn. Cũng như ngày xưa ông nói, thật sự là ngẫu hứng thôi. Nhưng ngẫu hứng chỉ đến với người ngày nào cũng ngồi vào bàn.

Hai ngày trước mùa xuân

Cuối năm hai nghìn không trăm mười một, người ta mời ông làm giám khảo một cuộc thi hát. Tới phút chót, ông bệnh nặng, không đến được.

Sáng thứ bảy, ngày hai mươi mốt tháng một năm hai nghìn không trăm mười hai, Nhật Ngân mất ở một bệnh viện tại Anaheim, California. Hôm ấy là ngày hai mươi tám tháng Chạp. Chỉ còn hai ngày nữa là Tết. Ông thọ bảy mươi tuổi.

Mình nghĩ tới điều ấy mà lặng đi một chút. Một người viết nhiều bài hát về mùa xuân, về nhớ nhà, nhớ mẹ trong những ngày giáp Tết. Rồi chính ông ra đi đúng vào những ngày người ta đang dọn nhà đón xuân.

Nhạc của Nhật Ngân không cầu kỳ. Câu nhạc ngắn, nhịp đều, lời dễ hiểu. Người đi chợ cũng hát được, người lái đò cũng hát được. Ông không viết cho phòng hòa nhạc. Ông viết cho người ta hát lúc đi đường, lúc nhớ một người, lúc ngồi một mình.

Ngay cả khi đặt lời Việt cho nhạc Pháp, ông cũng giữ cái tính ấy. Ông không cố khoe chữ. Ông tìm những chữ thường ngày, những chữ người ta nói với nhau, rồi đặt vừa vào nốt nhạc. Một bài lời Việt mà nghe tự nhiên tới mức người ta quên đó là nhạc ngoại, thì đó là lời khen lớn nhất cho người đặt lời.

Có lẽ vì vậy mà mấy chục năm qua, Tôi đưa em sang sông vẫn được hát ở quán cà phê, ở đám cưới, ở những buổi họp lớp tóc đã bạc. Người ta hát mà không cần biết ai viết, ai sửa, ai ký tên. Bài hát đã thành của mọi người.

Nếu hôm nay bạn đi ngang một con sông, hay chỉ đứng chờ một chuyến xe, hãy nhớ tới người thầy giáo trẻ ở bến đò An Hải. Ông đưa một người sang sông, rồi đứng lại. Và từ chỗ đứng ấy, ông viết cho chúng ta gần hai trăm bài hát.

Có những cuộc tiễn đưa không có ai về. Nhưng có bài hát thì ở lại.

Tình Ca. Ở đây có bình an.