Những người viết nên Tình Ca · Tập 31

Nguyễn Hiền – Buổi sáng mùng Năm Tết

Buổi sáng mùng Năm

Sáng mùng Năm Tết. Ngoài đường, xác pháo còn đỏ. Trong nhà, mâm ngũ quả chưa dọn. Một người đàn ông ngoài ba mươi tuổi đi làm ngày đầu năm, ngồi vào bàn, mở một tập thơ người ta gửi tới.

Ông lật từng trang, rồi dừng lại ở một bài tên là Nụ Hoa Vàng Ngày Xuân. Và ngay trong buổi sáng hôm ấy, ông phổ nhạc xong bài thơ.

Hôm sau, mùng Sáu Tết, có một chàng trai trẻ tới gõ cửa, hỏi xem ông đã nhận được tập thơ mình gửi chưa. Ông bảo, nhận rồi, và đã phổ thành bài hát rồi.

Chàng trai ấy là nhà thơ Kim Tuấn, lúc đó mới ngoài hai mươi tuổi. Còn người phổ nhạc là Nguyễn Hiền. Bài hát ấy có tên Anh Cho Em Mùa Xuân.

Chuyện này được báo Văn Hóa kể lại, và nhà báo Vương Trùng Dương cũng ghi theo lời chính ông kể. Năm ấy là năm một nghìn chín trăm sáu mươi hai.

Mình thích nhất cái nhịp của câu chuyện. Một người gửi thơ, không biết có ai đọc không. Một người đọc, không đợi ai nhờ. Chỉ một buổi sáng, hai người lạ đã thành hai cái tên đứng cạnh nhau trên một bản nhạc, suốt mấy chục năm.

Nhưng để có được một buổi sáng nhanh như vậy, Nguyễn Hiền đã phải chuẩn bị cả một đời.

Cậu bé Hà Nội và những cây đàn

Nguyễn Hiền sinh năm một nghìn chín trăm hai mươi bảy, ở Hà Nội.

Năm tám tuổi, cậu bắt đầu học nhạc với một giáo viên người Pháp. Cậu học dương cầm, tức đàn piano. Học vĩ cầm, tức đàn violin. Học cả phong cầm, thứ đàn có ống gió hay thấy trong nhà thờ.

Rồi lớn lên, ông còn chơi thạo phong cầm tay, tức đàn accordion, và đàn guitar Hawaii, loại đàn đặt nằm ngang, trượt một thanh kim loại trên dây cho tiếng ngân dài, nghe như sóng biển.

Năm mười tám tuổi, ông viết bài hát đầu tiên. Đó là bài Người Em Nhỏ, phổ từ thơ của người bạn là Thiệu Giang. Nhà thơ Du Tử Lê kể rằng từ hồi còn trẻ ở Hà Nội, ông đã nổi tiếng nhờ bài hát này.

Theo nhà báo Vương Trùng Dương, ông sang Pháp học nhạc bốn năm, tốt nghiệp năm một nghìn chín trăm năm mươi mốt. Về Hà Nội, ông làm nhạc trưởng cho ban nhạc của một khách sạn lớn. Du Tử Lê thì kể ông từng chơi đàn cho nhiều vũ trường có tiếng ở Hà Nội và Sài Gòn suốt nhiều năm.

Năm một nghìn chín trăm năm mươi ba, ông lập gia đình. Chuyện cưới xin của ông nghe rất xưa. Theo lời ông kể, hai bà mẹ gặp nhau ở chùa, rồi tự sắp đặt cho hai đứa con. Và ông thương vợ, chung thủy với bà suốt một đời.

Mình nghĩ một người được mẹ chọn vợ cho, rồi sống trọn đời với người ấy, hẳn là một người rất biết trân trọng những điều mình được trao. Có lẽ cũng vì vậy mà ông đọc thơ của người khác bằng một sự trân trọng đặc biệt.

Những năm sau, ông vào sống ở Sài Gòn. Và ở đó, ông gặp những người bạn thơ.

Người đọc kỹ từng chữ

Ở Sài Gòn, Nguyễn Hiền làm việc ở đài phát thanh, phụ trách mảng văn nghệ. Nhà báo Vương Trùng Dương kể một việc rất nhỏ mà mình nhớ mãi: ông hay chỉ cho các phát thanh viên cách đọc đúng tên người và tên đất nước ngoài.

Ông giỏi tiếng Pháp, tiếng Anh, thuộc nhạc sử, thuộc nhạc cổ điển phương Tây. Trí nhớ ông tốt tới mức bạn bè gọi ông là cuốn từ điển sống.

Nhà thơ Du Tử Lê gặp ông lần đầu vào khoảng đầu năm một nghìn chín trăm sáu mươi lăm, ở một quán phở gần đài phát thanh, qua lời giới thiệu của nhà thơ Đinh Hùng. Du Tử Lê tả ông là người trắng trẻo, hiền lành, dáng dấp một nhà giáo nhiều hơn một nghệ sĩ.

Đinh Hùng là bạn thân của ông. Và cũng trong một quán phở, theo lời kể được ghi lại, Đinh Hùng đưa cho ông bài thơ Một Tiếng Em. Ông phổ nhạc ngay tại chỗ. Bài hát ấy là Mái Tóc Dạ Hương.

Hai người bạn, một bát phở, một tờ thơ, và một bài hát ra đời trước khi phở kịp nguội. Nghe như chuyện bịa, mà lại là chuyện thật của một thời rất đẹp.

Du Tử Lê kể thêm, Nguyễn Hiền từng nói với ông rằng khi đọc thơ, ông để ý rất kỹ tới động từ và tính từ. Tức là những chữ làm cho câu thơ chuyển động, và những chữ làm cho câu thơ có màu.

Mình nghĩ đó là bí quyết của ông. Ông không đè nhạc lên thơ. Ông đọc thơ thật chậm, tìm ra chỗ câu thơ muốn bay lên, chỗ nó muốn lắng xuống, rồi để giai điệu đi theo.

Ông phổ thơ của rất nhiều người. Lá Thư Gửi Mẹ, từ thơ Thái Thủy. Chuyện Đêm Mưa, từ thơ Hoài Linh. Hoa Bướm Ngày Xưa, từ thơ Thanh Nam. Tiếng Hát Ru Tôi, từ bài thơ Khi Người Về của chính Du Tử Lê, ông đổi tên lại cho hợp với bài hát.

Có một bài mình rất thích kể, là Ngàn Năm Mây Bay. Theo Vương Trùng Dương, bài này lấy cảm hứng từ Hoàng Hạc Lâu, bài thơ nổi tiếng của Thôi Hiệu, một nhà thơ Trung Hoa đời Đường, kể chuyện con hạc vàng bay đi không trở lại, chỉ còn mây trắng nghìn năm. Bài hát in năm một nghìn chín trăm sáu mươi tư.

Ông cũng viết chung với nhiều bạn nhạc. Với nhạc sĩ Minh Kỳ có Từ Giã Thơ Ngây, Tiếng Hát Học Trò. Bài Tiếng Hát Học Trò về sau còn được dựng thành phim vào năm một nghìn chín trăm bảy mươi, với Thanh Lan đóng vai chính. Với nhạc sĩ Lê Dinh, ông có Hoa Đào Năm Trước.

Nhưng trong tất cả, bài mà người ta hát nhiều nhất, mỗi độ Tết về, vẫn là bài ông phổ trong buổi sáng mùng Năm ấy.

Nụ hoa vàng mỗi độ xuân về

Báo Văn Hóa gọi Anh Cho Em Mùa Xuân là một trong những bản nhạc xuân hay nhất. Bài hát đi theo điệu tango, vui tươi mà vẫn đằm thắm, ngọt ngào như một lời tự tình.

Câu mở đầu, Anh cho em mùa xuân, nụ hoa vàng mới nở, giản dị như một món quà. Không phải vàng bạc. Chỉ là một nụ hoa, một mùa xuân. Mà nghe xong, ai cũng thấy mình vừa được tặng một điều gì đó.

Điệu tango có những bước nhấn rất rõ, như bước chân đôi lứa đi dạo phố ngày xuân. Nguyễn Hiền giữ cho giai điệu trong trẻo, không cầu kỳ, để những chữ thơ của Kim Tuấn được nổi lên. Mình nghe thấy cái hồn của một người biết nhường chỗ cho thơ.

Chính ông cũng kể, về sau ông chia đôi phần bản quyền bài hát với Kim Tuấn. Du Tử Lê thì nhớ ông từng nói ông tin vào chữ duyên, và ít khi bận tâm chuyện tiền nhuận bút.

Cuối đời, ông sống ở California, bên Mỹ. Ở tuổi ngoài bảy mươi, ông vẫn chơi đàn cùng một ban nhạc của những người bạn già. Ông vẫn đọc, vẫn nhớ từng con phố Hà Nội, vẫn được người ta tìm tới hỏi một chữ trong một bài thơ cũ.

Nhà báo Vương Trùng Dương kể, có lần chính anh viết về nhà thơ Quang Dũng, và người giúp anh xác định đúng một chữ trong bài thơ cũ chính là Nguyễn Hiền. Ông nhớ rõ chữ ấy viết thế nào, dù đã mấy chục năm trôi qua. Năm cuối đời, ông vẫn còn giúp một nhà văn viết lời bạt cho hai cuốn hồi ký. Cuốn từ điển sống ấy, tới phút cuối vẫn mở.

Còn nhà thơ Kim Tuấn, chàng trai gõ cửa sáng mùng Sáu năm nào, đã mất trước ông hai năm, vào năm hai nghìn không trăm lẻ ba. Hai người gặp nhau qua một tập thơ, rồi lần lượt đi xa, để lại một bài hát cho mọi người.

Một ngày năm hai nghìn không trăm lẻ năm, ông thấy mệt khi đang lái xe. Bà vợ khuyên ông đi khám. Khoảng một tháng sau, ông mất, vào sáng ngày hai mươi ba tháng mười hai năm ấy. Pháp danh của ông là Minh Trí.

Ông mất vào cuối tháng mười hai, chỉ hơn một tháng nữa là tới Tết. Mình cứ nghĩ, mùa xuân năm ấy, ở đâu đó, người ta vẫn mở bài hát của ông, vẫn hát câu tặng nhau một nụ hoa vàng, mà không biết người viết vừa đi xa.

Điều còn lại cho mình hôm nay, có lẽ là cách ông đọc thơ. Đọc chậm, đọc kỹ từng chữ, và trân trọng lời của người khác như lời của mình. Và một điều nữa: có những món quà lớn nhất được làm ra chỉ trong một buổi sáng, khi mình mở lòng ra đón một người lạ.

Tết này, nếu nghe ai hát Anh Cho Em Mùa Xuân, mình nhớ tới một buổi sáng mùng Năm, một tập thơ, và hai con người đã gặp nhau qua một bài hát.

Tình Ca. Ở đây có bình an.