Những người viết nên Tình Ca · Tập 29

Tô Vũ – Một chiều mưa ở đình làng

Cây vĩ cầm ở Hải Phòng

Một buổi chiều mưa, ở một ngôi đình làng gần Hải Phòng. Một chàng trai hai mươi tư tuổi ngồi một mình nhìn ra sân. Mưa rơi trắng cả lối đi. Chàng nghĩ hôm nay chắc chẳng ai tới.

Rồi từ trong màn mưa, có một cô gái đi vào. Một mình.

Chàng trai ấy là Tô Vũ. Và buổi chiều ấy sẽ thành một bài hát mà gần tám mươi năm sau, người ta vẫn còn hát.

Nhưng mình kể từ đầu đã.

Tô Vũ tên thật là Hoàng Phú. Theo báo Nhân Dân, ông sinh ngày chín tháng tư năm một nghìn chín trăm hai mươi ba, ở Phủ Lạng Thương, tỉnh Bắc Giang. Từ nhỏ, ông theo gia đình về sống ở Hải Phòng, thành phố cảng có tiếng còi tàu và gió biển.

Ở Hải Phòng, cậu bé Hoàng Phú học đàn vĩ cầm với một người phụ nữ Pháp tên là Leprêtre. Cậu còn có một người thầy dạy ở trường là ông Ngô Đình Hộ, tức nhạc sĩ Lê Thương. Chính thầy Lê Thương đã khuyến khích hai anh em nhà họ Hoàng đi theo lối nhạc mới.

Hai anh em ấy là Hoàng Phú và người anh là Hoàng Quý. Hoàng Quý là người viết bài Cô Láng Giềng, một bài hát rất hiền về một người con gái hàng xóm.

Cuối thập niên ba mươi, hai anh em cùng mấy người bạn trẻ lập nên nhóm Đồng Vọng. Trong nhóm có Phạm Ngữ, Canh Thân, và cả Văn Cao. Có nguồn ghi nhóm thành lập năm một nghìn chín trăm ba mươi tám, có nguồn ghi năm sau đó.

Theo báo Tuổi Trẻ, nhóm Đồng Vọng sáng tác khoảng sáu mươi ca khúc. Đó là những năm đầu tiên của tân nhạc, tức là lối nhạc mới, viết theo giọng của người Việt mà ghi bằng nốt nhạc phương Tây.

Mình hình dung mấy chàng trai mười lăm, mười sáu tuổi, ngồi quanh một cây đàn trong căn nhà nhỏ ở Hải Phòng. Họ chưa biết mình đang mở một con đường. Họ chỉ biết là họ thích hát, và muốn hát những bài của chính mình.

Nhưng rồi, trong ngôi nhà ấy, có một khoảng trống mà không bài hát nào lấp được.

Người anh và tấm học bổng

Giữa năm một nghìn chín trăm bốn mươi sáu, người anh Hoàng Quý mất. Ông mới hai mươi sáu tuổi.

Lúc ấy, Hoàng Phú vừa nhận được một suất học bổng đi học ở Pháp. Với một người mê nhạc, đó là cánh cửa mà bao nhiêu người mơ ước.

Báo VnExpress và báo Tuổi Trẻ đều kể rằng ông đã không đi. Ông ở lại Hải Phòng để lo cho các em.

Mình nghĩ đi nghĩ lại về quyết định ấy. Hai mươi ba tuổi, một bên là con đường học nhạc ở nước ngoài, một bên là mấy đứa em nhỏ vừa mất anh cả. Ông chọn ở lại. Không ai bắt ông phải chọn như vậy.

Từ đó, người em trai trở thành người anh cả trong nhà. Và cũng từ đó, cái tên Tô Vũ bắt đầu được nhiều người biết hơn.

Có một điều mình thấy rất đẹp. Người anh đi rồi, nhưng nghề nhạc trong nhà không dừng lại. Người em tiếp tục viết, tiếp tục đàn, như thể đang viết thay cho cả hai người.

Và chỉ một năm sau, ông viết ra bài hát làm nên tên tuổi mình.

Một chiều mưa

Năm một nghìn chín trăm bốn mươi bảy, Tô Vũ đang ở một vùng quê thuộc Kiến An, gần Hải Phòng. Ông cùng hai người bạn thường tập văn nghệ trong ngôi đình làng.

Chuyện kể lại, theo báo Thanh Niên và báo Hà Nội Mới, là thế này. Một hôm có ba cô gái trẻ người huyện Tiên Lãng đi đường bị lạc, ghé lại làng ấy. Các cô tới xem mấy chàng trai tập hát, rồi hát cùng luôn.

Trong ba cô, có một cô hát hay, giữ nhịp rất vững. Cô hay song ca với ông.

Khoảng hai tháng sau, các cô trở về nơi của mình, cách đó chừng tám cây số. Hai nhóm hẹn nhau, cứ ngày chủ nhật thì người bên này sang thăm bên kia.

Rồi một ngày chủ nhật, trời mưa to. Nhóm của ông không đi được. Ông ngồi một mình trong đình, nhìn mưa. Và cô gái hát hay ấy đã một mình đội mưa đi tới.

Họ ngồi nói chuyện với nhau rất lâu, rất ấm áp. Rồi cô về. Còn ông ở lại, viết bài Em Đến Thăm Anh Một Chiều Mưa.

Có một chi tiết mình rất quý. Ông kể với báo Thanh Niên rằng ông không tài nào nhớ nổi đó là cô nào trong ba cô. Về sau có người nhận là mình, cũng có người bảo không phải.

Nghe thì tưởng lạ. Nhưng mình nghĩ có lẽ với ông, điều đọng lại không phải là gương mặt, mà là cái khoảnh khắc. Một người dám đi qua mưa gió để tới thăm một người. Khoảnh khắc ấy ai cũng từng có, hoặc từng mong có.

Bài hát mở đầu bằng câu Em đến thăm anh một chiều đông. Để ý nhé, tên bài là chiều mưa, mà câu đầu lại là chiều đông. Mưa và lạnh, hai thứ ấy đi cùng nhau, để cái ấm của cuộc gặp nổi lên rõ hơn.

Giai điệu bài hát chậm rãi, lãng mạn, mang cái màu của nhạc tiền chiến những năm bốn mươi. Lời thì như một câu chuyện nhỏ có đầu có cuối: người tới, hai người ngồi bên nhau, rồi lúc chia tay, người ở lại với nỗi bâng khuâng.

Điều làm bài hát khác nhiều bài cùng thời là người con gái chủ động. Không phải chàng đi tìm nàng. Mà nàng đi tới, giữa mưa. Một sự táo bạo rất dịu dàng.

Cũng năm ấy, ông còn viết bài Tạ Từ. Theo báo Thanh Niên, bài này ông viết theo lời nhờ của một người bạn, để nghệ sĩ vĩ cầm Nguyễn Văn Huấn kéo đàn chia tay người yêu. Một người viết nhạc giúp bạn nói lời từ biệt, nghe vừa thương vừa có chút buồn cười.

Rồi có Tiếng Chuông Chiều Thu, một bài cũng được nhiều người nhắc khi nói tới ông. Những bài hát ấy cho thấy một chàng trai rất nhạy với những khoảnh khắc nhỏ: một tiếng chuông, một buổi chia tay, một chiều mưa.

Nhưng rồi Tô Vũ không ở lại mãi trong những bài tình ca. Ông bắt đầu một cuộc đi tìm khác, dài hơn nhiều.

Người đi tìm tiếng đàn đá

Những năm sau đó, Tô Vũ dành phần lớn đời mình cho việc dạy nhạc và nghiên cứu âm nhạc dân tộc.

Ông là một trong những người đầu tiên góp sức xây dựng Trường Âm nhạc Việt Nam, nay là Học viện Âm nhạc ở Hà Nội. Theo báo Nhân Dân, từ năm một nghìn chín trăm năm mươi chín đến năm một nghìn chín trăm sáu mươi bảy, ông phụ trách khoa lý luận và sáng tác ở trường.

Nhiều lớp nhạc sĩ đi qua lớp học của ông. Người ta gọi ông là giáo sư, là nhà nghiên cứu.

Ông đi tìm hiểu chèo, tìm hiểu cồng chiêng của đồng bào vùng cao, tìm hiểu đàn đá, thứ nhạc cụ làm bằng những thanh đá gõ vào nhau mà thành tiếng. Ông viết về thang âm và điệu thức, tức là cách người Việt mình sắp xếp các nốt nhạc theo lối riêng.

Ông cũng viết nhạc cho tuồng, cho chèo, cho cải lương, cho múa rối và cho phim. Có cả một bản hòa tấu cho dàn nhạc dân tộc tên là Nông Thôn Đổi Mới, ông viết chung với nhạc sĩ Tạ Phước.

Mình thấy có một sợi chỉ chạy suốt đời ông. Hồi trẻ, ông học vĩ cầm của người Pháp, viết nhạc theo lối phương Tây. Về sau, ông quay lại, đi tìm xem ông bà mình đã hát thế nào, đàn thế nào, từ trước khi có nốt nhạc.

Như một người đã đi một vòng rất xa, rồi trở về ngồi bên bếp lửa nhà mình.

Về già, ông sống ở Thành phố Hồ Chí Minh, có thời gian phụ trách một cơ sở của Viện Âm nhạc ở đó. Ông mất vào rạng sáng ngày mười ba tháng năm năm hai nghìn không trăm mười bốn, tại nhà riêng, ở tuổi chín mươi mốt.

Con gái ông, bà Hoàng Hương, nói với báo VnExpress rằng cha bà nằm xuống rất thanh thản.

Ông được đưa về an táng ở nghĩa trang Phi Liệt, Hải Phòng. Thành phố của tiếng vĩ cầm thuở nhỏ, của nhóm Đồng Vọng, của người anh đã đi trước.

Mình nghĩ lại buổi chiều mưa trong ngôi đình làng năm ấy. Một cô gái không rõ tên, đi qua tám cây số mưa gió để tới thăm. Một chàng trai không nhớ nổi gương mặt, nhưng nhớ mãi khoảnh khắc. Và từ đó, một bài hát ở lại với mọi người.

Điều còn lại cho mình hôm nay, có lẽ là vậy. Có những cuộc gặp rất ngắn mà ấm cả một đời. Có những quyết định ở lại mà không ai biết, nhưng giữ được cả một mái nhà. Và có những người, đi xa bao nhiêu, cuối cùng vẫn trở về với tiếng hát của quê mình.

Nếu chiều nay trời mưa, mình thử nghĩ xem, có ai đang đội mưa đi tới thăm mình không.

Tình Ca. Ở đây có bình an.