Những người viết nên Tình Ca · Tập 24

Trần Tiến – Điệu thứ của mặt đất

Bảy nghìn đồng một bữa sáng

Một buổi sáng ở Hà Nội, có hai người đàn ông đi ăn sáng. Trong túi hai người gộp lại chỉ có bảy nghìn đồng. Họ chia nhau từng món, ăn một chút cái này, một chút cái kia, cho đủ một bữa. Hai người ấy là nhạc sĩ Trần Tiến và người bạn thân của ông, nhạc sĩ Nguyễn Cường.

Chuyện chỉ có vậy. Nhưng từ bữa sáng nghèo mà vui ấy, Trần Tiến viết ra bài Ngẫu hứng phố. Nhiều năm sau, ông còn đứng hát bài này cùng ca sĩ Bằng Kiều, và kể lại chuyện bảy nghìn đồng cho khán giả nghe.

Mình nghĩ đó là một cách rất đúng để bắt đầu nói về Trần Tiến. Nhạc của ông hay đến từ những thứ nhỏ, đời thường, có khi hơi buồn cười. Cháu gái ông, ca sĩ Hà Trần, từng nói với báo rằng chú có nhạc cảm, chỉ một chiếc lá rơi cũng có thể thành bài hát.

Ông sinh năm một nghìn chín trăm bốn mươi bảy, ở Hà Nội, là em trai của Nghệ sĩ Nhân dân Trần Hiếu. Ông kể gia đình ông ngày xưa từng rất khá giả. Rồi một ngày, gia đình không còn gì. Ông nói với báo VnExpress rằng ông phải đi kéo xe, làm đủ nghề để nuôi mẹ, nuôi em.

Ông nói ông sinh ra ở thành phố, nhưng lại thấy mình thuộc về làng quê. Có lẽ những năm vất vả ấy đã cho ông cái nhìn của người đứng dưới thấp, gần mặt đất. Về sau, cái nhìn ấy đi vào gần như mọi bài hát của ông.

Anh nhân viên hợp đồng

Năm mười sáu tuổi, Trần Tiến vào làm hậu đài cho Đoàn Ca múa Hà Nội. Ông tự học thêm một năm, rồi trở thành ca sĩ đơn ca của đoàn. Ông kể với báo rằng có một quãng ông chỉ là nhân viên hợp đồng. Còn nhạc sĩ Thanh Tùng khi ấy vừa đi học nhạc giao hưởng ở nước ngoài về, làm chỉ huy dàn nhạc, oách lắm.

Hai người về sau thành bạn. Có lần Thanh Tùng rủ ông làm chung một đêm nhạc. Trần Tiến từ chối, nói đùa rằng Tiến với Tùng làm chung thì chỉ có túng tiền thôi. Ông bảo đừng tự làm, rồi một ngày nào đó sẽ có người làm cho mình.

Và rồi đúng là có người làm cho họ thật. Năm hai nghìn hai mươi mốt, có một đêm nhạc ở Hà Nội tên là Chuyện tình, hát nhạc của cả Trần Tiến và Thanh Tùng. Đêm ấy Thanh Tùng đã mất. Trần Tiến đứng trên sân khấu, so sánh nhạc hai người. Ông nói nhạc Thanh Tùng thuộc điệu trưởng, còn nhạc ông thuộc điệu thứ, buồn, và gắn với mặt đất.

Đầu những năm bảy mươi, ông vào học Nhạc viện Hà Nội, cùng đợt với nhạc sĩ Dương Thụ. Đến năm một nghìn chín trăm bảy mươi tám, ông tốt nghiệp cả thanh nhạc lẫn sáng tác giao hưởng. Ông học giao hưởng, mê đọc sách. Nhưng ông lại nói với thầy rằng ông sẽ viết ca khúc phổ thông chứ không viết giao hưởng. Ông muốn viết những bài cho học trò, sinh viên hát ngoài đường, hơn là chỉ để phát trên sóng.

Có những người coi nhẹ chuyện học hành, gọi đùa ông là Gán Tiền. Ông giải thích nói lái lại là Tiến Gàn. Ông nhận luôn cái chữ gàn ấy. Ông nói gàn không có nghĩa là xấu, tính ông gàn.

Trong nhóm bạn bốn người mà nhà thơ Thụy Kha gọi là Bộ tứ sông Hồng, cùng với Dương Thụ, Nguyễn Cường, Phó Đức Phương, thì Trần Tiến có biệt danh là Tiến Bụi. Bụi, vì ông sống phiêu du, ngẫu hứng. Chính ông nói: đi đến đâu, tôi viết nhạc đến đó.

Ông cũng viết văn, theo kiểu của riêng ông. Năm hai nghìn mười sáu, ông ra mắt cuốn sách Ngẫu hứng, gồm hai mươi bảy bài văn xuôi về kỷ niệm và những thăng trầm trong đời. Ông kể những bài ấy viết lúc ngà ngà say, gửi qua thư điện tử cho một người bạn, rồi nhà xuất bản đề nghị in. Ông nói các bạn đọc, thấy hay tức là nó hay, thấy dở thì nó là dở.

Ba bài hát không hát nổi

Có ba bài hát mà Trần Tiến nói với báo rằng dù ai trả hàng tỷ đồng, ông cũng không hát lại. Đó là Mẹ tôi, Chị tôi và Quê nhà.

Lý do rất đơn giản. Ông kể hát kiểu gì cũng khóc, không thể hát nổi nữa rồi, nhiều lần thử mà nước mắt cứ trào ra. Ông nói những bài này được viết để nhớ và để giữ, chứ không phải để biểu diễn.

Mẹ tôi là hình ảnh người con trở về trong vòng tay mẹ. Chị tôi là sự dịu dàng, hy sinh, bền bỉ của một người chị giữa đời thường. Quê nhà thì gắn với ánh mắt người cha, với những ký ức tuổi thơ lam lũ.

Ông từng đặt một câu hỏi rất thật: tại sao chưa ai viết bài hát về mẹ, về chị? Ông viết, vì thấy chỗ ấy còn trống. Và khi ông viết rồi, người nghe mới nhận ra mình đã chờ những bài hát như thế từ lâu.

Nghe Mẹ tôi hay Chị tôi, mình để ý nhạc ông không cầu kỳ. Câu nhạc giản dị, gần với lối hát kể chuyện, có khi như nói. Giai điệu thường ở giọng thứ, buồn mà không ủy mị. Cái làm người ta rưng rưng không phải nốt nhạc cao hay thấp, mà là cảm giác như chính mình đang ngồi nhớ mẹ.

Người hát nhạc ông thành công nhất, theo nhiều người, là cháu gái ông, Hà Trần, tức ca sĩ Trần Thu Hà, con gái của anh trai ông, Nghệ sĩ Nhân dân Trần Hiếu. Ông từng nói trong các ca sĩ hát nhạc mình, ông thích Hà Trần nhất. Vì nghe cháu hát, ông có cảm giác như chính mình đang cất lời. Ông còn hát Mặt trời bé con cùng cháu trên sân khấu.

Hà Trần thì nói chú không viết nhạc cho ai cả, chỉ viết cho chính mình. Nhưng có một ngoại lệ dễ thương. Ông nhận ca sĩ Hồng Nhung làm con nuôi, và viết tặng cô bài Cô bé vô tư. Hồng Nhung kể hồi nhỏ cô hay hát nhạc ông, ông hỏi sao mày bé tí mà hát to thế. Ông bảo ông thích sự trong sáng, vô tư ở con người, và mong cô lớn rồi vẫn giữ được điều đó.

Năm một nghìn chín trăm chín mươi hai, ở Thành phố Hồ Chí Minh, ông mở một lớp dạy nhạc miễn phí cho trẻ mồ côi và trẻ có hoàn cảnh khó khăn. Lớp học ấy duy trì được bảy năm. Người từng phải kéo xe nuôi mẹ nuôi em, có lẽ hiểu hơn ai hết một đứa trẻ nghèo cần gì: một cây đàn, và một người chịu ngồi dạy.

Không gục ngã

Năm hai nghìn hai mươi, Trần Tiến phát hiện mình bị ung thư vòm họng giai đoạn bốn. Ông kể với báo, nửa đùa nửa thật, rằng vòm họng là cái để ông kiếm tiền nuôi vợ con, thế mà ung thư luôn, đã thế còn giai đoạn bốn.

Ông trải qua ba mươi lần xạ trị. Ông kể đến lần thứ ba mươi thì hoàn toàn không dậy nổi. Nằm trên giường bệnh, không đứng lên được, tưởng mình sắp chết, ông viết một bài hát, tự thu âm và phối khí trên chiếc máy tính xách tay. Bài ấy tên là Không gục ngã.

Ông nói chính bài hát ấy đã giúp ông tập đi, rồi tập chạy lại. Ông gọi đùa đó là bài hát của người bệnh. Ông còn hát nó cùng nghệ sĩ kèn saxophone Trần Mạnh Tuấn ngay trong bệnh viện.

Có một câu ông nói mà mình nghĩ ai nghe cũng phải lặng đi một chút. Hầu hết những bài hát tôi viết hay đều là lúc tưởng rằng sắp chết. Ông kể từng hai lần cận kề cửa tử, tám lần nhập viện. Ông tự nhận mình là người ham sống, sợ chết.

Ông kể bài Sắc màu cũng ra đời sau một lần cận kề như thế. Cháu gái ông, Hà Trần, thì nhớ chú tặng cô bài ấy khi cô đã ngoài hai mươi tuổi, còn bài Dòng sông mùa thu thì chú tặng từ khi cô còn nhỏ. Nghe lại Sắc màu, mình thấy nó tươi, nó sáng. Có lẽ người vừa suýt mất hết mới thấy rõ nhất từng màu của cuộc đời.

Tháng năm năm hai nghìn hai mươi ba, ông làm một đêm nhạc lớn ở Hà Nội, đánh dấu hơn năm mươi năm làm nghề, tên là Nửa thế kỷ phiêu bạt. Ông giải thích vì sao chọn chữ phiêu bạt chứ không phải lãng du: vì cuộc đời đã đẩy ông vào phiêu bạt. Ông hứa sẽ hát như chàng trai trẻ ngày xưa, chứ không phải ông cụ như bây giờ.

Ông kể nhạc sĩ Trịnh Công Sơn, người bạn thân, từng khuyên ông khi đã có tuổi thì đừng lên sân khấu nữa. Vậy mà ông vẫn lên. Ông bảo ông rất muốn gặp khán giả, dù đã có tuổi rồi. Ông có gì thì hát và kể như thế.

Ông tự nhận mình sáng tác hay hát cũng không hơn ai, đàn thì dở. Nhưng ông lại nói người nhạc sĩ thật sự khi viết một bài hát luôn thả hết hồn mình vào đó. Ông chưa bao giờ thấy thỏa mãn, ông tin bài hay nhất của mình vẫn còn ở phía trước.

Bây giờ ông sống ở Vũng Tàu, trong một ngôi nhà trắng gần biển. Mỗi ngày ông tập thể dục, ngồi thiền, ngồi vào đàn dương cầm. Ông có bài Cứ thế mà sống, một bài mới mà ông rất thích, như lời tự nhủ cho những năm tháng về sau.

Ông có một ước nguyện: in một tập bảy mươi bài hát chưa từng công bố, rồi đưa tất cả lên mạng cho mọi người nghe. Ông nói đùa, chẳng lẽ lại để hát cho giun dế nghe. Rồi ông bảo, sau này ai nhớ tới Trần Tiến có thể vào đó tìm nghe.

Đầu năm hai nghìn hai mươi sáu, nhà văn Hồ Anh Thái tập hợp một trăm lẻ tám bài hát của ông, kèm những câu chuyện, in thành cuốn sách tên là Trần Tiến, người hát thơ mình. Ông nói ông không phải nhà văn, cũng không phải nhà thơ. Ông chỉ là người hát lời của chính mình. Thơ của ông là thơ để hát, khác với thơ để đọc.

Mình nghĩ lại bữa sáng bảy nghìn đồng ở Hà Nội. Hai người bạn nghèo, chia nhau từng món, vậy mà vui. Nhạc Trần Tiến cũng như vậy. Không giàu có, không lộng lẫy, mà đủ cho người ta thấy ấm.

Nếu hôm nay bạn đang mệt, thử nghe một bài của ông. Có thể là Ngẫu hứng phố, có thể là Mẹ tôi. Nghe giọng hát trầm khàn ấy, bạn sẽ thấy đời vẫn còn nhiều thứ nhỏ bé để thương. Tình Ca. Ở đây có bình an.