Những người viết nên Tình Ca · Tập 22

Dương Thụ – Người ôm đàn nghe giao thừa

Con hẻm đêm giao thừa

Đêm giao thừa năm một nghìn chín trăm tám mươi ba. Trong một con hẻm sâu ở khu Ông Tạ, quận Tân Bình, có một người đàn ông ngồi một mình. Đúng mười hai giờ, hàng xóm đốt pháo. Tiếng pháo nổ xen lẫn tiếng còi tàu từ phía cảng Sài Gòn vọng về. Mùa khô, trời không mưa.

Người đàn ông ôm cây đàn, nhưng không đánh. Ông kể lại với báo Tuổi Trẻ rằng ông ôm đàn im lặng để nghe cái gì đấy đang mơ hồ dâng lên trong nội tâm mình. Và từ đêm ấy có bài Lắng nghe mùa xuân về.

Người đàn ông ấy là nhạc sĩ Dương Thụ. Lúc đó ông đã ngoài bốn mươi, rời Hà Nội vào sống ở thành phố phương Nam được mấy năm.

Điều lạ là ông chưa bao giờ định viết một bài hát mùa xuân. Ông nói ông không viết nhạc theo đề tài. Bài hát chỉ là tâm trạng của ông lúc đó. Nó thành bài xuân chỉ vì nó ra đời đúng vào đêm cuối năm.

Cái tâm trạng ấy là gì? Ông từng giải thích với độc giả Tuổi Trẻ rằng với ông, mỗi một giao thừa đến là mình để mất đi một ít, là tuổi trẻ. Nhưng cũng đêm ấy, người ta lại mơ về những gì sắp tới.

Ông còn viết rằng đêm giao thừa ấy ông buồn lắm. Nhưng không hẳn vì ở một mình, cũng không phải vì nhớ nhà. Ông đã quen sống xa gia đình từ thuở niên thiếu. Đó là một nỗi buồn khác, man mác, của người nhận ra mình đang mất dần tuổi trẻ và những khoảnh khắc của ngày cũ.

Lắng nghe mùa xuân về không phải bài giao thừa duy nhất của ông. Năm sau, một nghìn chín trăm tám mươi tư, ông viết Hơi thở mùa xuân. Mùa đông năm một nghìn chín trăm chín mươi tám, ông cùng hai nhạc sĩ trẻ Anh Quân và Huy Tuấn viết Phút giao thừa lặng lẽ. Như thể cứ mỗi lần năm cũ sắp qua, ông lại ngồi xuống nghe lòng mình một lần.

Vì vậy mà Lắng nghe mùa xuân về không rộn ràng như nhiều bài nhạc Tết. Giai điệu của nó đi chậm, có chút ngập ngừng, như một người vừa tiếc vừa hy vọng. Khi bài hát mới ra, người nghe thấy lạ. Về sau, nhạc sĩ Nguyễn Cường, bạn thân của ông, nhận xét đây là một trong những bài hay nhất về mùa xuân.

Muốn hiểu vì sao một người lại ngồi lặng im như thế trong đêm giao thừa, mình phải đi ngược về rất xa, về một làng quê phía nam Hà Nội.

Cậu học trò họ Dương

Dương Thụ sinh năm một nghìn chín trăm bốn mươi ba, quê ở Vân Đình, huyện Ứng Hòa, nay thuộc Hà Nội. Ông thuộc dòng họ Dương, có hai cụ cố đỗ tiến sĩ ngày xưa là Dương Khuê và Dương Lâm. Nhạc sĩ Dương Thiệu Tước, tác giả những bài tiền chiến mà nhiều người còn nhớ, là chú họ của ông.

Nhưng nhà ông không có truyền thống âm nhạc. Ông kể từ nhỏ đã mê nhạc, tự học được bao nhiêu thì học, tự mua lấy nhạc cụ. Gia đình không muốn cho ông theo nghề này. Hồi học cấp ba, ông học đàn dương cầm với gia đình nghệ sĩ Thái Thị Sâm. Người ông coi là thầy sáng tác đầu tiên là nhạc sĩ Nguyễn Xinh.

Có một câu ông nói về tuổi thơ, mình đọc mà cứ nhớ. Năm lên chín tuổi, tôi mới thấy biển. Mười sáu tuổi, tôi nhìn thấy em. Ông gọi đó là một nghịch lý, và chính nghịch lý ấy đã tạo thành ông, sinh ra cả loạt ca khúc trong hơn nửa thế kỷ.

Năm mười chín tuổi, bài hát đầu tay của ông, Nhớ làng xưa, được phát trên Đài Phát thanh. Hồi đó, có một bài được phát sóng là chuyện hiếm. Vậy mà cậu sinh viên ấy vẫn chưa nghĩ mình sẽ thành nhạc sĩ.

Ông kể có lần đạp xe về cùng một người bạn, vừa đi vừa nói chuyện về giao hưởng, về hình thức sonata. Một nhạc sĩ đàn anh đạp xe bên cạnh nghe thấy, quay sang hỏi ông học nhạc ở đâu. Ông đáp là chẳng học ở đâu cả. Người ấy mời ông về nhà, xem những bài hát ông vẫn giấu, rồi bảo ông phải học nhạc, phải thành nhạc sĩ chuyên nghiệp. Ông gọi đó là bước ngoặt quan trọng nhất đời mình.

Dù vậy, con đường của ông lúc đầu vẫn là con đường của một thầy giáo. Ông tốt nghiệp khoa Văn, Đại học Sư phạm Hà Nội, rồi lên Tuyên Quang dạy văn cấp ba. Ông dạy văn ở đó nhiều năm. Có lẽ vì vậy mà về sau, trong nhóm bạn nhạc sĩ, người ta gọi ông là Giáo sư.

Ông còn nhớ một đêm giao thừa cuối những năm sáu mươi ở Tuyên Quang. Ông không về Hà Nội ăn Tết, ở lại trông trường. Đêm ấy ông nghe tiếng chuột chạy, thấy chúng gặm chiếc bánh chưng học trò mang biếu thầy. Ông không đuổi. Ông kể đó là cảm giác cô đơn, một cảm giác mà ông cho rằng con người không nên phải có. Khi ấy ông mới ngoài hai mươi tuổi.

Nhóm bạn ấy có bốn người: Dương Thụ, Nguyễn Cường, Phó Đức Phương và Trần Tiến. Nhà thơ Thụy Kha đặt cho họ cái tên Bộ tứ sông Hồng. Ông là anh cả. Nhạc sĩ Nguyễn Cường kể chưa bao giờ nghe ông nói một câu nói tục. Còn nhạc sĩ Trần Tiến thì nhận xét ông là người mơ mộng nhất nhóm, thường viết hướng vào bên trong mình.

Thành phố đưa tên ra ánh sáng

Khoảng cuối những năm bảy mươi, Dương Thụ vào Thành phố Hồ Chí Minh. Ông dạy lý luận ở Trường Đại học Mỹ thuật, rồi làm chỉ đạo nghệ thuật cho một đoàn ca nhạc ở quận Mười. Từ đầu những năm tám mươi, ông mới dốc lòng cho âm nhạc.

Ông ở lại thành phố ấy hơn bốn mươi năm. Đến năm hai nghìn mười chín, ông vẫn gọi nơi đây là mảnh đất đã đưa cái tên Dương Thụ từ bóng tối bước ra ánh sáng.

Cách ông viết nhạc khá đặc biệt. Ông viết giai điệu trước, rồi mới đặt lời theo, ông ví như dịch nốt nhạc ra thành chữ. Với ông, lời và nhạc không tách rời được. Ông cũng nói ông không viết cho ca sĩ nào cả. Bài hát là một phản ứng tự nhiên của nội tâm. Viết xong rồi mới tìm người hát.

Người hát nhạc ông nhiều nhất là Hồng Nhung, Thanh Lam và Mỹ Linh. Hồng Nhung được ông chú ý từ khi cô mới mười sáu tuổi. Mấy chục năm sau, mỗi khi có bài mới, ông vẫn hay nghĩ đến giọng hát ấy trước.

Vẫn hát lời tình yêu ra mắt khoảng năm một nghìn chín trăm chín mươi ba, gắn với giọng Hồng Nhung. Cho em một ngày thì gắn với Thanh Lam. Gọi anh ra mắt khoảng năm hai nghìn, cũng qua giọng Thanh Lam. Họa mi hót trong mưa thì gắn với giọng ca Khánh Linh.

Nghe những bài ấy, mình để ý một điều. Nhạc ông buồn, nhưng không than thở. Tiết tấu thường tươi, có khi còn hơi rộn, mà câu nhạc vẫn phảng phất một nỗi gì không nói ra hết. Ông từng tự nhận những bài hát của ông đượm buồn, nhưng đó là sự mạnh mẽ mà một người đàn ông như ông có thể có được.

Ông cũng nói nhạc ông pha trộn ba nguồn: nhạc giao hưởng, dân ca, và nhạc trẻ. Phải thấm cả ba, đến khi chúng thành của mình, thì mới thành phong cách. Thử nghe Đánh thức tầm xuân là thấy. Có hơi thở của câu hát dân gian về nụ tầm xuân, nhưng cách hòa âm lại rất mới.

Ông kể có một nghịch lý khác nữa. Ngoài bốn mươi tuổi, ông vẫn chưa có một mối tình thật sự, vậy mà vẫn viết về tình yêu trong sáng. Có lẽ người viết tình ca không cần kể đời mình. Họ chỉ cần nhớ được cái cảm giác lần đầu nhìn thấy biển.

Làm nghệ thuật để tìm bạn

Dương Thụ không chỉ viết bài hát của riêng mình. Ông viết lời cho nhiều nhạc sĩ trẻ hơn như Anh Quân, Huy Tuấn, Quốc Trung. Nhạc sĩ Bảo Chấn kể từng bị ông phê bình vì một bài hát thiếu cảm xúc, và hầu hết những bài Bảo Chấn viết từ sau những năm chín mươi đều qua tay ông sửa.

Ông có một câu nói với báo Tuổi Trẻ mà mình rất thích. Làm nghệ thuật là để tìm bạn, mà tìm bạn thật sự chẳng bao giờ dễ dàng cả. Ông cũng nói ông không chạy theo số đông, ông tìm đến công chúng của mình.

Năm hai nghìn lẻ chín, ông mở Cà phê Thứ Bảy, một nơi để người ta ngồi nghe nói chuyện về âm nhạc, hội họa, điện ảnh, văn chương. Hơn mười năm, nơi ấy có gần một nghìn buổi gặp gỡ. Một thầy giáo dạy văn ngày xưa, cuối cùng vẫn quay về với việc ngồi trò chuyện cùng người khác.

Năm hai nghìn mười, ông in một cuốn sách tên là Cà phê mưa. Tên sách đến từ tiếng mưa ông nghe khi ngồi một mình trong quán. Với ông, đó là thứ âm nhạc thuần khiết nhất của thiên nhiên. Ông nói ông không phải nhà văn, cũng không phải nhà báo. Nhiều bài trong sách, ông viết như viết bài hát.

Mưa đi vào nhạc ông nhiều lần. Có Nghe mưa, có Họa mi hót trong mưa. Năm hai nghìn mười tám, ông viết thêm Những hạt mưa cho Hồng Nhung. Ông nói bài hát ấy không chỉ về mưa, mà là cảm xúc của chính ông.

Ông cũng viết khoảng hai mươi bài hát ru. Ông bảo hát ru cho thấy niềm khao khát được yêu thương và những điều tốt đẹp nhất trong đời. Một người viết hát ru cho người lớn. Mình nghĩ ai đã đi qua nửa đời người cũng có lúc cần một lời ru như vậy.

Mùa xuân năm hai nghìn hai mươi bốn, ở tuổi ngoài tám mươi, ông ra mắt một bộ đĩa than mười sáu bài, chọn từ một trăm lẻ bảy bài đã từng được hát hoặc thu âm. Ông chọn bản thu gốc mỗi khi còn giữ được, chỉ thu mới khi thật cần. Ông nói giấc mơ ấp ủ đã lâu, giờ thành hiện thực.

Mình hay nghĩ lại hình ảnh đêm giao thừa trong con hẻm ở Tân Bình. Pháo nổ, còi tàu, một người ôm đàn mà không đánh. Có những bài hát không bắt đầu bằng nốt nhạc, mà bắt đầu bằng sự im lặng đủ lâu để nghe được lòng mình.

Ông từng ví khoảnh khắc giao thừa như đáy của một con dốc. Qua mười hai giờ, mọi thứ sẽ sáng dần lên. Quy luật ấy không bao giờ đổi. Và dù hoàn cảnh thế nào, mỗi dịp Tết người ta đều mơ về một điều gì đó, chờ đợi điều đó. Theo ông, điều đó luôn là mùa xuân.

Nếu năm nay bạn có một phút giao thừa ngồi một mình, thử đừng vội làm gì cả. Cứ ngồi yên mà nghe. Biết đâu bạn sẽ nghe thấy cái gì đó đang mơ hồ dâng lên, như ông đã từng nghe. Tình Ca. Ở đây có bình an.