Những người viết nên Tình Ca · Tập 14

Vũ Thành An – Những tình khúc chỉ có số

Một tờ nhạc không có tên

Bạn thử hình dung một tờ nhạc. Ở chỗ thường ghi tên bài hát, người ta chỉ thấy mấy chữ: Bài không tên. Và một con số. Số hai. Số ba. Số bảy. Số mười.

Lần đầu cầm một tờ nhạc như thế, mình nghĩ người viết hơi làm dáng. Ai lại đi viết một bài tình ca hay như vậy, rồi không đặt cho nó một cái tên?

Nhưng rồi mình đọc được những gì chính nhạc sĩ Vũ Thành An đã nói với báo chí. Ông kể rằng một trong những lý do ông gọi các bài hát là không tên, là để giấu tên người mình thương. Ông không bao giờ nêu tên những người phụ nữ ấy, vì với ông, đó là chuyện riêng tư.

Hiểu như vậy rồi, mình thấy những con số kia không còn lạnh lùng nữa. Chúng giống như một cánh cửa khép hờ. Người nghe được bước vào căn phòng của cảm xúc, nhưng không được hỏi người ngồi trong đó là ai.

Ông cũng nói rõ một điều, để người ta đừng đoán già đoán non: không phải bài không tên nào cũng gắn với một người tình. Có bài là nỗi buồn của chính ông, có bài là một lúc ông nhìn lại đời mình.

Năm một nghìn chín trăm sáu mươi chín, ông in tập nhạc đầu tiên, gọi là Những bài không tên, gồm mười bài. Có nguồn ghi sang năm một nghìn chín trăm bảy mươi. Ông kể với một đài phát thanh rằng lúc ấy cần ra mười bài một lượt. Nên ông gom lại những bài đã viết từ trước, có bài đã được hát nhiều, có bài chưa ai biết, rồi sắp xếp và đánh số.

Tức là con số không theo thứ tự thời gian. Bài số hai và số tám, theo lời ông, được viết từ hồi ông còn đi học, đầu những năm sáu mươi. Còn bài mang tên Bài không tên cuối cùng thì lại không phải bài ông viết sau cùng.

Mình thích chi tiết đó. Ở đây, con số không phải để đếm. Nó là cách một người sắp xếp lại những kỷ niệm của mình, theo một trật tự chỉ riêng mình hiểu.

Nhưng trước tất cả những bài không tên ấy, có một bài hát có tên. Và nó bắt đầu trên một chuyến xe đò.

Chuyến xe đò từ Vũng Tàu

Vũ Thành An sinh năm một nghìn chín trăm bốn mươi ba. Phần lớn các nguồn ghi quê ông ở Hải Hậu, Nam Định. Năm một nghìn chín trăm sáu mươi, ông vào Sài Gòn, và bắt đầu chơi văn nghệ từ hồi còn là học sinh trường Nguyễn Trãi.

Ông kể rằng có một người bạn gái thân nhờ ông viết một bài hát, để kỷ niệm buổi gặp gỡ của hai người. Rồi trên chuyến xe đò từ Vũng Tàu về Sài Gòn, một giai điệu tự dưng nổi lên trong đầu ông.

Mình hình dung cảnh ấy. Một chàng trai hơn hai mươi tuổi ngồi bên cửa sổ xe, nhìn hàng cây chạy lùi lại, miệng ngân nga một câu nhạc chưa có lời. Không đàn, không giấy. Chỉ có tiếng máy xe và một giai điệu đang thành hình.

Về đến nơi, ông đem khoe giai điệu đó với nhà thơ Nguyễn Đình Toàn. Và chính nhà thơ đã viết lời cho bài hát. Đó là Tình khúc thứ nhất: nhạc của Vũ Thành An, lời của Nguyễn Đình Toàn. Người ta hay quên chi tiết này, nên mình xin nói rõ.

Về năm ra đời, ông kể là cuối năm một nghìn chín trăm sáu mươi tư. Có bài báo khác ghi năm một nghìn chín trăm sáu mươi lăm. Hai mốc này rất gần nhau, có lẽ là từ lúc viết đến lúc bài hát đến với công chúng.

Người hát Tình khúc thứ nhất lần đầu trên Đài Phát thanh Sài Gòn, theo lời ông kể, lại chính là nhà thơ Nguyễn Đình Toàn. Một bài hát mà người viết lời cũng là người cất tiếng hát đầu tiên.

Nghe Tình khúc thứ nhất, mình thấy nó có một vẻ sang trọng rất riêng. Lời thơ của Nguyễn Đình Toàn nhiều hình ảnh, chữ nghĩa trau chuốt. Còn giai điệu của Vũ Thành An thì đi thong thả, có những quãng ngân dài, như một người đang kể lại một buổi chiều đẹp mà biết là sẽ không trở lại.

Rồi những bài không tên lần lượt có người hát. Ông kể ca sĩ Thanh Lan là người đầu tiên được ông mời thu Bài không tên số hai để phát trên đài, năm một nghìn chín trăm sáu mươi tám. Về sau, những giọng ca như Khánh Ly, Lệ Thu, Tuấn Ngọc đều hát nhạc ông. Có những bài chính ông song ca cùng Khánh Ly.

Mỗi bài hát ấy, như ông nói, là một bóng hình. Nhưng nghe kỹ, mình nhận ra nhạc ông không chỉ có người con gái. Nó còn có một khoảng tối rất sâu. Mình kể sang chương sau nhé.

Đi qua bóng tối để tìm ánh sáng

Có một nhận xét mình rất thích, đọc trên một tờ báo. Rằng nhạc Vũ Thành An có một mặt tối. Những bài như Bài không tên số ba, số bảy đưa người nghe đi qua bóng tối để tìm ánh sáng.

Phóng viên Cát Linh, khi trò chuyện với ông trên sóng phát thanh, cũng nhận ra rằng nhiều ca khúc của ông gắn với những cuộc tình không trọn vẹn. Và chính những điều dang dở ấy, như ông thừa nhận, lại là chất liệu để ông viết.

Bài không tên số ba có một chuyện nhỏ mà ông từng kể với báo. Phần lời bài hát, ông viết cùng với một người con gái mà ông gọi là người yêu ông thật lòng nhất. Ông không nói tên. Ông chỉ nói rằng những lúc khó khăn nhất trong đời, ông nghĩ đến người ấy.

Nghe nhạc ông, mình hay để ý cách ông đặt chữ. Câu hát thường ngắn, chữ đơn giản, có khi như lời nói thường. Nhưng giai điệu thì kéo dài ra, chùng xuống, rồi lại vươn lên. Người hát không thể hát vội. Phải thở, phải chờ, phải để mỗi chữ có chỗ đứng. Có lẽ vì vậy mà nhạc ông hợp với những giọng hát trầm, chín, biết im lặng đúng lúc.

Rồi đến Bài không tên cuối cùng. Ông nói cái tên ấy không có nghĩa là bài sau cùng ông viết. Ông gọi nó là nốt lặng cuối cùng dành cho một cuộc tình.

Nốt lặng, trong âm nhạc, là chỗ không có âm thanh, nhưng vẫn được tính nhịp. Mình thấy hình ảnh ấy hay vô cùng. Một cuộc tình kết thúc, không phải bằng một tiếng thét, mà bằng một khoảng lặng được giữ cho đủ nhịp.

Ông còn kể rằng rất nhiều năm sau, ông viết thêm một lời mới cho bài hát này. Ông nói đó là dịp để ông nói lại một lời xin lỗi. Một người đàn ông đã ngoài bốn mươi, quay lại với một bài hát của tuổi trẻ, để sửa lời, như sửa lại một điều mình còn nợ.

Và có Đời đá vàng, người ta cũng gọi là Bài không tên số bốn mươi. Ông kể rằng ông viết bài này năm ba mươi mốt tuổi, nhưng khi viết, ông chưa thấu hiểu hết. Phải gần hai mươi năm sau, ông mới hiểu bài hát của chính mình. Ông cũng kể rằng bốn câu cuối của bài, là ông dành cho người vợ của mình, để trân trọng sự tận tụy của bà.

Mình nghĩ ít ai nói được câu đó một cách thật thà như vậy. Viết ra một bài hát, rồi đợi gần hai mươi năm, để đời sống dạy cho mình hiểu điều mình đã viết.

Và rồi đến một lúc, người viết những bài tình ca ấy quyết định thôi không viết tình ca nữa.

Từ tình ca đến lời kinh

Từ đầu những năm chín mươi, Vũ Thành An sống ở thành phố Portland, thuộc bang Oregon, nước Mỹ. Ông làm việc từ thiện, và bắt đầu viết thánh ca.

Năm một nghìn chín trăm chín mươi lăm, ông viết Bài không tên số năm mươi, rồi thực hiện một album mang tên Tình ơi giã biệt, như một lời chia tay. Ông kể với báo rằng lúc ấy ông định từ bỏ âm nhạc để dành đời mình cho đức tin. Năm sau đó, ông tuyên bố thôi viết tình ca.

Ông đi học cao học thần học. Năm hai nghìn lẻ hai, ông nhận chức phó tế trong Giáo hội Công giáo ở Portland. Phó tế là một người phục vụ trong nhà thờ, giúp việc phụng vụ và việc bác ái. Ông viết những bài thánh vịnh, tức là những bài ca nguyện cầu lấy ý từ Kinh Thánh.

Mình dừng ở đây một chút. Một người viết hơn một trăm bài hát, phần lớn là tình ca, những bài tình ca mà nhiều thế hệ thuộc lòng, rồi tự mình khép lại. Không phải vì hết ý. Mà vì ông thấy đã đến lúc nhìn về một hướng khác.

Nhưng âm nhạc vẫn tìm về. Ông kể rằng năm hai nghìn mười lăm, ông đọc được một câu thơ của một người bạn viết về mối tình đầu, và câu thơ ấy làm ông quay lại với âm nhạc. Ông còn viết những bài mới như Rồi mai mình cũng già, cái tên nghe đã thấy hiền.

Năm hai nghìn mười bảy, lần đầu tiên sau hơn ba mươi năm, ông về gặp khán giả ở Thành phố Hồ Chí Minh, rồi đi hát ở Hà Nội, Đà Nẵng, Quy Nhơn, Quảng Ngãi. Báo chí lúc ấy viết rằng đó là lần cuối ông đứng trên sân khấu ca nhạc, vì ông muốn dành thời gian cho đời sống đạo.

Trong những ngày ấy, ông nói với báo Tri thức trực tuyến một câu mà mình chép lại đây: “Cuộc đời đáng sống dù chúng ta có phải trải qua đau khổ”. Ông cũng nói rằng ông muốn khép lại tất cả kỷ niệm trong âm nhạc, để bình yên quay về, và mọi người chỉ cần hiểu nhau qua âm nhạc.

Hai năm sau, ở tuổi bảy mươi sáu, ông còn ra một album tình ca mới mang tên Đi trong cuộc đời, có ba bài viết chung với ca sĩ Chu Thị Hồng Anh. Người phối khí nói đó là một Vũ Thành An hoàn toàn mới.

Mình nghĩ về những con số trên các tờ nhạc năm xưa. Số hai, số ba, số bảy, số mười, số bốn mươi, số năm mươi. Người ngoài nhìn vào thấy một dãy số. Còn ông nhìn vào, chắc thấy cả một đời người: những buổi chiều, những chuyến xe, những lời chưa nói, những lời xin lỗi nói muộn.

Ông vẫn giữ kín những cái tên. Và mình nghĩ đó là bài học đẹp nhất ông để lại cho người nghe hôm nay. Thương một người, đôi khi không cần nói cho cả thế giới biết đó là ai. Chỉ cần mình giữ cho người ấy một chỗ, sạch sẽ và yên lặng, như một nốt lặng được giữ cho đủ nhịp.

Tình Ca. Ở đây có bình an.