Những người viết nên Tình Ca · Tập 13

Y Vân – Người con trai về lúc sáng sớm

Cây nước công cộng lúc hai giờ sáng

Có một người đàn bà đứng bên một cây nước công cộng ở Sài Gòn. Trời đã quá nửa đêm. Quanh bà là mấy thau quần áo giặt thuê, nước lạnh, tay đã nhăn. Người ta kể có đêm bà giặt đến gần hai giờ sáng mới xong.

Cùng giờ ấy, ở một phòng trà cách đó không xa, con trai bà đang ôm cây đàn. Anh chơi cho khách nghe, chơi cho đến khi tan buổi. Anh không biết mẹ mình vẫn còn ngoài đường.

Đêm đó bà về rất muộn, và gặp một phen lo sợ trên đường về. Sáng hôm sau người con đi làm về, nghe kể lại chuyện của mẹ. Theo lời em trai ông, nhạc sĩ Y Vũ, kể với báo Tiền Phong, người con trai ấy đã khóc. Rồi ông ngồi xuống viết một bài hát.

Người con trai đó là Y Vân. Bài hát đó là Lòng mẹ.

Mình nghe chuyện này nhiều lần rồi, mà lần nào cũng thấy lạ. Bài hát được hát trong biết bao mùa Vu Lan, biết bao buổi chiều có người con ngồi nhớ mẹ. Vậy mà nó bắt đầu từ một chuyện rất nhỏ, rất nghèo. Một thau đồ giặt thuê. Một đêm về muộn. Một người con thấy mình có lỗi.

Ông viết xong, rồi hát cho mẹ nghe trước tiên. Người mẹ ngồi nghe, và nước mắt bà rơm rớm. Có lẽ bà là người đầu tiên trên đời được nghe bài Lòng mẹ, và cũng là người duy nhất nghe nó đúng như nó được viết ra: cho riêng mình.

Về năm ra đời của bài hát, các nguồn ghi không giống nhau. Có nơi ghi năm một nghìn chín trăm năm mươi hai. Nhiều bài báo khác, cùng lời kể của gia đình, thì nói vào cuối những năm năm mươi, khoảng năm một nghìn chín trăm năm mươi chín, khi ông đã chơi nhạc ở Sài Gòn. Mình nghiêng về lời kể của gia đình, nhưng xin nói rõ là còn hai cách ghi.

Nghe Lòng mẹ, mình để ý một điều. Bài hát không kể chuyện cây nước, không kể chuyện đêm khuya. Ông không đưa nỗi khổ của mẹ vào lời. Ông đưa vào đó những hình ảnh rộng lớn và hiền hậu: biển, trời, suối, lời ru. Như một người con muốn đền cho mẹ bằng những thứ đẹp nhất mình nghĩ ra được.

Câu mở đầu ai cũng thuộc: “Lòng Mẹ bao la như biển Thái Bình dạt dào.” Giai điệu đi chậm, mềm, lên xuống như sóng. Chữ nào cũng dễ hát, dễ nhớ, đến trẻ con cũng hát theo được. Có lẽ vì vậy mà bài hát đi xa đến thế. Nó không đòi người hát phải giỏi. Nó chỉ đòi người hát phải thương mẹ.

Bao nhiêu giọng ca đã hát Lòng mẹ, từ Thái Thanh, Thanh Thúy, Hương Lan, Giao Linh đến Khánh Ly, rồi lớp ca sĩ sau này. Mỗi người một cách, nhưng bài hát vẫn giữ được cái hiền ấy.

Nhưng trước khi là người viết Lòng mẹ, Y Vân đã là một người có một cái tên mang theo một câu chuyện khác. Mình kể tiếp nhé.

Cái tên mang theo một người

Tên thật của ông là Trần Tấn Hậu. Ông sinh năm một nghìn chín trăm ba mươi ba ở Hà Nội, quê gốc Thanh Hóa. Nhà ông có gốc văn chương. Theo lời em trai ông kể, chú ruột của ông là nhà văn Trọng Lang. Cha ông dạy học, giỏi tiếng Pháp. Mẹ ông người gốc Hà Đông, và làm thơ hay.

Nhưng cha mất sớm. Nhà nghèo. Mấy mẹ con sống trong một căn nhà lụp xụp ở ngõ chợ Khâm Thiên. Ông là con cả, nên từ rất trẻ đã phải đi dạy đàn để phụ mẹ nuôi các em.

Ông học nhạc với giáo sư Tạ Phước, một người thầy tốt nghiệp ở Nhạc viện Paris. Từ người thầy ấy, cậu thanh niên nghèo học được cái nền vững của nhạc lý và hòa âm. Cái nền đó về sau theo ông suốt đời nghề.

Còn cái tên Y Vân thì có một câu chuyện riêng. Gia đình ông kể công khai rằng thuở trẻ, ông thương một cô gái tên là Tường Vân. Hai người không đến được với nhau. Ông lấy chữ “Vân” của cô ghép vào bút danh. Y Vân, đọc lên nghe như “yêu Vân”.

Mình không muốn kể sâu hơn chuyện này. Đó là một mối tình cũ của một người đã đi xa, và người trong cuộc có quyền được yên. Chỉ xin nói một điều: bài hát đầu tay của ông tên là Ngăn cách, được viết cho mối tình đầu ấy. Một cái tên bài hát mà chỉ nghe thôi đã hiểu.

Ngoài Ngăn cách, nhiều người còn cho rằng bài Ảo ảnh cũng mang bóng dáng người con gái năm xưa. Chính nhạc sĩ Y Vũ, khi được hỏi, chỉ xác nhận rằng anh mình có viết vài bài cho người yêu, nhưng không nói rõ là bài nào. Mình nghĩ cứ để nó như vậy là đẹp.

Nghe Ảo ảnh, mình thấy một Y Vân khác hẳn người viết Lòng mẹ. Không còn biển rộng trời cao. Chỉ có một người đứng giữa những gì đã qua, nhìn lại, và biết rằng không giữ được. Giai điệu không than, không khóc. Nó lặng, như người ta nói khẽ một điều mình đã chấp nhận.

Rồi gia đình ông vào sống ở Sài Gòn. Ở đó, chàng trai Hà Nội nghèo ấy bước vào một đời sống hoàn toàn khác: đời của một nhạc công đêm đêm ôm đàn trong phòng trà. Và từ đó, ông bắt đầu vẽ một thành phố bằng âm nhạc.

Người vẽ Sài Gòn bằng nhịp vui

Ở Sài Gòn, Y Vân sống hoàn toàn bằng nghề nhạc. Ông chơi đàn contrebass, tức cây đàn dây to đứng giữ nhịp trầm, và chơi cả guitar ở các phòng trà, nhà hàng. Về sau ông có một ban nhạc mang tên mình, cộng tác với nhiều giọng ca được yêu mến thời ấy.

Đầu những năm sáu mươi, các hãng đĩa lớn ở Sài Gòn bắt đầu để ý đến những nhạc sĩ trẻ như ông. Và Y Vân mang đến một thứ mà không nhiều người làm lúc đó: những nhịp nhảy mới.

Ông được xem là một trong những người đi đầu viết nhạc Việt theo điệu cha cha cha, twist, rồi sau này là disco. Cha cha cha là một điệu nhảy gốc Cuba, bước chân nhỏ, nhanh, vui. Twist là điệu nhảy lắc người của thanh niên thập niên sáu mươi. Người ta gọi chung những bài như vậy là nhạc kích động, tức là nhạc nhảy sôi nổi.

Nghe thì tưởng đối lập với Lòng mẹ. Nhưng mình nghĩ đó vẫn là một con người. Một người hiểu rằng nhạc không chỉ để khóc. Nhạc còn để người ta đứng dậy, nắm tay nhau, quay một vòng giữa sàn.

Bài nổi tiếng nhất của dòng ấy là bài Sài Gòn. Người ta hay gọi là Sài Gòn đẹp lắm, theo câu hát lặp đi lặp lại: “Sài Gòn đẹp lắm, Sài Gòn ơi, Sài Gòn ơi.”

Điều thú vị là Y Vân không phải người miền Nam. Ông là một người Hà Nội. Vậy mà ông viết về Sài Gòn bằng con mắt trìu mến của một người được thành phố này cưu mang. Theo lời người thân kể lại với báo, ông muốn vẽ một Sài Gòn trẻ trung, tươi mới, rộn ràng bằng âm nhạc.

Nghe bài Sài Gòn, mình thấy nó như một buổi sáng đi dạo. Nhịp nhanh, chữ ngắn, câu nhạc nảy lên như bước chân. Không có chữ nào khó, không có hình ảnh nào cao xa. Chỉ có cái vui của một người thấy thành phố mình đang sống thật đẹp. Đến hôm nay, bài hát vẫn được hát mỗi khi người ta muốn nói một lời thương với thành phố này.

Bài hát ấy còn đi xa hơn người ta tưởng. Một nữ ca sĩ Singapore từng hát nó bằng tiếng Hoa, và khán giả bên đó rất thích.

Rồi có bài Sáu mươi năm cuộc đời. Bài hát đếm đời người theo từng chặng hai mươi năm, nhẹ nhàng mà thấm. Nhạc vui, nhưng lời thì khiến người ta ngẫm. Em trai ông kể một chuyện nhỏ: người nam ca sĩ hát bài này đầu tiên cũng mất ở tuổi sáu mươi. Và chính Y Vân cũng ra đi ở tuổi sáu mươi. Vì vậy mà về sau, có ca sĩ ở phòng trà e ngại, tự đổi con số trong lời hát đi.

Ngoài những bài vui, ông còn viết nhiều tình khúc, phổ thơ, và những bài hát về thành phố về đêm như Đêm đô thị. Gia đình nói ông để lại hơn năm trăm ca khúc. Có nguồn khác ghi khoảng hai trăm. Có lẽ tùy cách người ta đếm những bài đã in và chưa in.

Nhưng nếu hỏi Y Vân thích việc gì nhất trong nghề, thì câu trả lời lại không phải là viết bài hát.

Những đêm thức trắng với hòa âm

Em trai ông kể rằng Y Vân say mê hòa âm hơn cả sáng tác. Hòa âm là việc phối nhạc, tức là viết cho từng cây đàn, từng bè kèn, để một giai điệu đơn sơ trở thành một bản nhạc đầy đặn. Người nghe ít khi để ý đến nó, nhưng thiếu nó thì bài hát trơ trọi.

Với ông, viết một bài hát lại là chuyện dễ. Chỉ cần có cảm xúc là ông viết được ngay. Còn hòa âm thì khác. Có những lúc ông thức trắng nhiều đêm, có khi cả tuần liền, để kịp những bản phối người ta đặt hàng.

Mình nghĩ tới hình ảnh ấy và thấy thương. Một người đàn ông ngồi dưới ngọn đèn, giấy nhạc trải đầy bàn, ghi từng nốt cho từng cây đàn mà khán giả sẽ chẳng bao giờ biết tên người viết. Cũng giống như mẹ ông ngày trước, ngồi bên cây nước đến hai giờ sáng. Hai mẹ con, mỗi người một kiểu thức khuya, đều lặng lẽ làm việc cho người khác.

Ông bán đứt bản quyền nhiều bài hát ăn khách để có tiền lo cho gia đình. Ông có tám người con. Theo lời em trai ông, ông không muốn con nào theo nghề nhạc, có lẽ vì biết nghề này vất vả thế nào. Người con gái của ông về sau là người giữ gìn kho ca khúc của cha.

Những năm sau, ông viết nhạc cho phim và nhạc nền cho sân khấu. Người thân nhớ ông là người hiền lành, chân chất, ít va chạm với đời, hay giấu nỗi buồn trong lòng, và hết lòng vì vợ con.

Trước khi mất, một hãng nhạc của Nhật Bản đặt ông viết hai trăm bản hòa âm. Ông nhận lời, rất hào hứng. Nhưng ông chưa kịp bắt đầu.

Y Vân mất năm một nghìn chín trăm chín mươi hai, ở tuổi sáu mươi. Lúc ấy, mẹ ông vẫn còn sống.

Mình dừng lại ở chi tiết này lâu nhất. Người mẹ từng đứng bên cây nước lúc nửa đêm, người mẹ là nguồn cảm hứng cho bài hát về mẹ được hát nhiều nhất, lại phải tiễn đứa con trai ấy đi trước mình. Gia đình kể rằng lúc tiễn con, bà nói rằng con đã báo hiếu cho mẹ lớn lắm rồi, khi viết bài hát ấy.

Một câu nói như vậy, mình nghĩ, là lời bình hay nhất từng có cho bài Lòng mẹ. Không phải của nhà phê bình nào. Mà của chính người được viết tặng.

Hơn ba mươi năm sau khi ông mất, cháu gái ông, lớn lên ở nước ngoài, chưa từng gặp ông, đã làm một bộ phim tài liệu đi tìm lại những bản nhạc của ông nội. Cô đi gom từng tờ nhạc cũ, từng đĩa nhựa, từng cuộn băng. Như thể một người con cháu đang hát lại cho ông nghe.

Nên hôm nay, nếu bạn có dịp nghe lại Lòng mẹ, mình mong bạn nhớ đến cây nước ở Sài Gòn lúc hai giờ sáng. Nhớ đến người đàn bà giặt thuê, và người con trai về nhà lúc sáng sớm, ngồi viết trong nước mắt. Rồi nếu mẹ bạn còn đó, hãy gọi cho mẹ một tiếng. Nếu mẹ đã đi xa, thì hát khẽ cho mẹ một câu.

Tình Ca. Ở đây có bình an.