Những người viết nên Tình Ca · Tập 10

Ngô Thụy Miên – Những bài hát cho một người

Bài hát hát trong nhà

Có một bài hát, suốt mấy năm trời, chỉ được hát trong một căn nhà. Người hát là chồng. Người nghe là vợ. Không có sân khấu, không có ánh đèn, chỉ có cây đàn và hai người. Mãi đến khi một ca sĩ thu âm nó, bài hát mới bước ra khỏi cánh cửa ấy và đi khắp nơi.

Bài hát đó là Riêng Một Góc Trời. Người viết là nhạc sĩ Ngô Thụy Miên. Và người vợ ngồi nghe trong căn nhà ấy, theo lời những người thân quen với ông, chính là người mà gần như mọi bài tình ca của ông đều hướng về.

Ngày nay, nếu muốn liên lạc với Ngô Thụy Miên, mình không gọi điện được đâu. Ông không dùng điện thoại di động. Nhạc sĩ Nguyễn Quang, người quen ông từ lúc còn bé, kể với báo chí rằng ông chỉ trao đổi qua thư điện tử. Và hễ có thư, ông trả lời.

Ông sống trong một căn nhà trên đồi, ở vùng ngoại ô, xa phố xá. Ít bạn bè, ít ra ngoài, nhiều năm không đứng trên sân khấu nào. Nguyễn Quang tả cuộc sống ấy bằng một câu rất gọn: ông sống khép kín, nhưng hạnh phúc.

Mình kể lại từ đầu. Ngô Thụy Miên tên thật là Ngô Quang Bình. Ông sinh năm một nghìn chín trăm bốn mươi tám ở Hải Phòng, rồi theo gia đình vào Nam và lớn lên ở Sài Gòn. Cái tên Ngô Thụy Miên là bút hiệu thứ hai. Trước đó, những bài đầu tiên ông ký tên Đông Quân.

Khác với nhiều người viết tình ca cùng thời, ông có học nhạc bài bản. Thời trẻ, ông học vĩ cầm với thầy Đỗ Thế Phiệt và học nhạc lý với nhạc sĩ Hùng Lân ở trường âm nhạc tại Sài Gòn. Những bài đầu tay của ông vì thế mang nhiều dấu vết của nhạc cổ điển phương Tây.

Từ một cậu học trò học đàn vĩ cầm, ông bắt đầu viết bài tình ca đầu tiên, khi trong lòng đang thương thầm một người.

Chiều nay không có em

Năm một nghìn chín trăm sáu mươi ba, Ngô Thụy Miên mới mười lăm tuổi. Ông bắt đầu tập viết nhạc. Theo báo Tuổi Trẻ, bài đầu tiên ông viết khi đang thương thầm một người con gái mà ông chưa dám ngỏ lời. Bài ấy có tên Chiều Nay Không Có Em.

Ông mất khá lâu để viết xong. Đến khoảng tháng Hai năm một nghìn chín trăm sáu mươi lăm, bài hát mới hoàn tất. Học sinh, sinh viên thời ấy đón nhận nó rất nồng nhiệt. Một cậu trai mười bảy tuổi, chỉ với một bài hát, đã có người chép lời, có người ôm đàn tập theo.

Rồi đến Mùa Thu Cho Em. Ông kể đó là bài tình ca thứ hai ông hoàn tất. Bài này được các đài phát thanh ở Sài Gòn phát rất nhiều trong những năm sáu mươi, bảy mươi, và cũng là bài đưa tên ông đến gần khán giả hơn cả.

Theo báo Tuổi Trẻ, Mùa Thu Cho Em ra đời khi ông bắt đầu quen một người con gái tên Đoàn Thanh Vân. Bà là con gái của tài tử Đoàn Châu Mậu, một gương mặt điện ảnh nổi tiếng ở Sài Gòn những năm sáu mươi. Bài hát mang cái rụt rè, trong trẻo của những ngày đầu thương nhau.

Nghe Mùa Thu Cho Em, mình sẽ thấy giai điệu đi rất mềm, rất tròn. Không có những bước nhảy gắt. Câu nhạc cứ như một vòng tay khép lại, mở ra. Đó là cái học được từ nhạc cổ điển, nhưng được nói bằng một tiếng Việt rất đời thường.

Năm một nghìn chín trăm sáu mươi chín, ông in một tập nhạc nhỏ gọi là Tình Khúc Đông Quân. Trong đó có những bài như Giáng Ngọc, Tình Khúc Tháng Sáu. Có những bài về sau ông đổi tên. Bài Dấu Vết Tình Yêu trở thành Dấu Tình Sầu. Bài Gọi Nắng trở thành Giọt Nắng Hồng.

Ông có kể về Giáng Ngọc. Đó là cái tên ông đặt cho một nữ sinh mà ông gặp thời còn đi học, trong thư viện của các trung tâm văn hóa nước ngoài ở Sài Gòn. Ông nói kỷ niệm đã phai rồi, nhưng hình ảnh ấy vẫn còn gợi hứng. Bài Dấu Tình Sầu cũng từ người ấy mà ra.

Có một người mà Ngô Thụy Miên yêu từ rất trẻ, nhưng không phải một cô gái. Đó là thơ của Nguyên Sa.

Thơ Nguyên Sa và một lời muốn nói

Ngô Thụy Miên kể, thời đi học, thơ mà ông đọc nhiều nhất, ngâm nhiều nhất, là thơ Nguyên Sa. Nguyên Sa là nhà thơ của những câu thơ tình rất trẻ, rất lãng mạn, có tà áo lụa, có Paris, có những cô gái tuổi mười ba. Những câu thơ ấy thấm vào ông từ hồi còn nhỏ, và ở lại trong nhạc ông suốt bốn chục năm.

Từ thơ Nguyên Sa, ông phổ thành Áo Lụa Hà Đông, Paris Có Gì Lạ Không Em, và Tuổi Mười Ba. Có người hỏi chuyện quen biết giữa hai người. Ông nói giữa ông và nhà thơ không có liên hệ riêng gì, ngoài sự cảm thông của những người cùng yêu nghệ thuật.

Áo Lụa Hà Đông có lẽ là bài nhiều người nhớ nhất trong số ấy. Một tà áo lụa, một buổi trưa nắng, một người con trai đứng nhìn. Bài thơ vốn đã đẹp, và giai điệu của ông không lấn át nó. Ông để chữ của Nguyên Sa đi trước, nhạc chỉ nâng nhẹ phía sau, như gió nâng vạt áo.

Rồi đến năm một nghìn chín trăm bảy mươi mốt, ông viết Niệm Khúc Cuối. Bài này nhiều người hát trong đám cưới, dù cái tên nghe như một lời từ biệt. Có lần ông viết thư gửi một đêm nhạc ở Hà Nội và nói về bài hát ấy. Ông xem đó là điều duy nhất ông muốn nói về tình yêu.

Trong lá thư ấy, ông viết một câu mà mình nghĩ nên chép lại cho chậm: hãy cho, hãy chấp nhận và hãy tha thứ, để tình yêu vĩnh viễn mãi là niềm tin và hy vọng. Ông cũng nói, bài hát của ông có chia lìa, có tan vỡ, nhưng tình yêu trong nhạc ông thì lúc nào cũng trong sáng, nhẹ nhàng.

Năm một nghìn chín trăm bảy mươi hai, ông viết Mắt Biếc. Ông kể đây là một trong bốn bài ông thích nhất. Bốn bài ấy có chung một điều: ông viết nhạc trước, rồi mới đặt lời, và chúng mang âm hưởng cổ điển phương Tây. Ba bài kia là Từ Giọng Hát Em, Dốc Mơ và Miên Khúc.

Riêng Từ Giọng Hát Em, ông nói đó là bài tốn nhiều công sức nhất. Câu nhạc có cái dáng của một khúc aria, tức là những đoạn đơn ca trữ tình trong nhạc kịch cổ điển. Nghe kỹ, mình thấy giai điệu cứ vươn lên, vươn lên, như muốn với tới một điều gì xa xôi lắm.

Cuối năm một nghìn chín trăm bảy mươi tư, mười bảy tình khúc ông viết từ năm sáu mươi lăm đến năm bảy mươi hai được thu vào một cuộn băng. Nhạc sĩ Văn Phụng hòa âm. Những giọng ca như Thái Thanh, Lệ Thu, Khánh Ly, Thanh Lan, Duy Trác góp mặt. Ông đã làm việc với từng ca sĩ, để lời và ý nhạc được nói cho trọn.

Ông từng kể về cách mình làm việc. Ông ngồi với cây dương cầm hoặc cây đàn ghi ta. Có bài bắt đầu từ một ý nhạc, có bài bắt đầu từ một câu lời, có bài thì cả hai đến cùng lúc. Và có những bài phổ từ thơ người khác. Ông nói thật lòng rằng ông không nhớ chính xác năm viết của từng bài.

Ông có một câu mà nhiều người nhớ: tôi không viết nhạc để sống, nhưng sống để viết nhạc. Và những năm sau đó, chính cái câu ấy giữ ông lại với cây đàn, dù cuộc sống đổi thay rất nhiều.

Riêng một góc trời

Năm một nghìn chín trăm bảy mươi ba, Ngô Thụy Miên và Đoàn Thanh Vân đính hôn. Hai người định chờ bà học xong đại học rồi mới làm đám cưới. Nhưng rồi hai người phải xa nhau một thời gian dài. Theo báo Tuổi Trẻ, ông đã đi tìm bà, và cuối năm một nghìn chín trăm bảy mươi chín, hai người gặp lại và nên vợ nên chồng ở nước Mỹ.

Nhạc sĩ Nguyễn Quang kể rằng, chuyện tình ấy không có người thứ ba nào chen vào. Chỉ có khoảng cách và thời gian. Và khi gặp lại, ông viết Em Về Mùa Thu, như để mừng cho niềm vui ấy.

Những năm ở Mỹ, ông sống như bao người khác, đi làm, lo cho gia đình. Ông không ồn ào. Hai vợ chồng dọn về sống ở vùng Olympia, bang Washington, trong một căn nhà trên đồi. Đến bạn thân cũng ít người biết nhà ông ở đâu.

Năm một nghìn chín trăm chín mươi sáu, ông viết Riêng Một Góc Trời. Như mình kể lúc đầu, ông chỉ hát bài ấy cho vợ nghe trong nhà, giữ riêng nhiều năm. Rồi ca sĩ Tuấn Ngọc thu âm, và bài hát lan đi rất rộng. Ông nói bài hát ấy đã là một người bạn đồng hành cho những tâm hồn đã yêu.

Nghe Riêng Một Góc Trời, mình sẽ thấy nó khác những bài thời trẻ. Chậm hơn, buồn hơn, nhưng cái buồn ấy đã lắng. Giai điệu không cố níu kéo ai. Nó giống như một người ngồi bên cửa sổ, ngoài kia trời mưa, và trong lòng chỉ còn một góc nhỏ dành cho một người.

Ông có lần viết rằng chữ Em trong nhạc ông không chỉ là một người tình. Những ngày ở Sài Gòn thì Em đúng là một người con gái. Nhưng khi đã ở xa, Em còn là Sài Gòn nữa. Ông viết: người tình chợt đến chợt đi, nhưng Sài Gòn sẽ còn mãi trong trái tim.

Năm hai nghìn, ông viết Mưa Trên Cuộc Tình Tôi. Rồi những năm sau, ông ít xuất hiện hẳn. Năm hai nghìn hai mươi ba, có một đêm nhạc ở Nhà hát Lớn Hà Nội mừng sáu mươi năm tình ca của ông, lấy tên Mắt Biếc. Theo lời nhạc sĩ Nguyễn Quang, khi được mời, ông nhận lời ngay, không đòi hỏi gì.

Nguyễn Quang là con trai của nhạc sĩ Nguyễn Ánh Chín, một người bạn thân của Ngô Thụy Miên. Anh gặp ông lần đầu khi mới sáu, bảy tuổi. Anh nhận xét nhạc ông có lời buồn, nhưng không bao giờ bi lụy hay oán trách. Cái buồn ấy luôn chờ một ngày gặp lại, một ngày mai sáng hơn.

Trong lá thư gửi một đêm nhạc khác, ông nhắc đến hai giọng ca gắn với nhạc mình. Ông nói ca sĩ Lệ Thu đã góp phần rất lớn tạo dựng tên tuổi Ngô Thụy Miên những ngày đầu. Còn Tuấn Ngọc là người hát nhạc ông nhiều nhất, người giữ cho cái tên ấy còn được nhắc tới đến tận hôm nay.

Có người hỏi ông vì sao cả đời chỉ viết tình ca. Ông nói tình yêu là đề tài không bao giờ cũ. Ông cũng nói, bài hát của ông không viết cho một lớp khán giả nào cả, mà viết cho những người có thể chia sẻ với ông những cảm xúc rất riêng tư.

Mình nghĩ đó là điều nhạc Ngô Thụy Miên để lại cho mình hôm nay. Một người có thể đi rất xa, sống rất lặng, mà vẫn giữ một đường dây mở cho những người thương mình. Một bài hát có thể chỉ hát cho một người nghe, mà rồi lại thành của rất nhiều người.

Và nếu có lúc nào đó mình giận một người, mình thử nhớ lại câu ông viết: hãy cho, hãy chấp nhận, và hãy tha thứ. Tình Ca. Ở đây có bình an.