Những người viết nên Tình Ca · Tập 6

Trần Thiện Thanh – Cậu bé đợi đêm xuống để hát

Một ngày dài lắm

Có một cậu bé ở Phan Thiết rất thích hát. Nhưng ba mẹ không cho. Thế là ban ngày cậu nín. Cậu đợi. Đợi đến tối, đợi cả nhà đi ngủ hết, rồi mới khe khẽ cất tiếng. Có những hôm thèm hát quá, cậu thấy ngày sao mà dài.

Chuyện ấy không phải mình bịa ra. Chính người trong cuộc đã kể lại, và nhiều trang tư liệu về ông còn chép lời ông như thế này: hồi nhỏ thích ca hát lắm nhưng bố mẹ không cho. Rồi ông nói, vì thấy ngày dài quá, nên chọn cho mình cái tên Nhật Trường. Nhật là ngày. Trường là dài. Nhật Trường, nghĩa là ngày dài.

Cậu bé ấy tên thật là Trần Thiện Thanh. Ông sinh ngày mười hai tháng sáu năm một nghìn chín trăm bốn mươi hai, ở Phan Thiết, tỉnh Bình Thuận. Một thành phố biển, có gió, có nắng, có tiếng sóng, có những buổi chiều thuyền về.

Mình nghĩ cái tên ấy hay ở chỗ nó rất thật. Không phải một cái tên đặt cho kêu, cho đẹp. Nó là một ký ức tuổi thơ, một nỗi mong rất trẻ con. Mấy ai lấy chính nỗi chờ đợi của mình làm tên gọi cả đời. Vậy mà ông làm thế. Và về sau, người ta gọi ông bằng cái tên ấy nhiều hơn cả tên thật.

Khoảng năm một nghìn chín trăm năm mươi tám, chàng trai Phan Thiết lên Sài Gòn. Có một thời gian ông đi dạy học ở bậc trung học. Một thầy giáo trẻ, ban ngày đứng lớp, tối về ôm đàn. Cái thói quen hát vào ban đêm của cậu bé năm nào, hóa ra vẫn còn đó.

Tứ ca và những đêm tạ từ

Ở Sài Gòn, Trần Thiện Thanh cùng em gái là ca sĩ Như Thủy và hai bạn gái, Vân Quỳnh và Diễm Chi, lập một nhóm hát bốn người. Nhóm lấy tên Tứ ca Nhật Trường. Các nguồn ghi hơi khác nhau, có nơi nói đầu thập niên sáu mươi, có nơi nói năm một nghìn chín trăm sáu mươi lăm. Mình chỉ dám nói là vào khoảng giữa thập niên sáu mươi.

Một nhóm bốn giọng, hai anh em ruột hát chung, thử nghĩ cũng thấy ấm. Ông vừa viết, vừa hát, vừa dẫn dắt nhóm. Có lẽ chính những buổi tập hát bè ấy làm cho nhạc ông về sau luôn có một vẻ gần gũi, dễ hòa giọng, như viết cho bạn bè cùng hát.

Cũng khoảng thời gian đó, có một bài hát của ông làm nên tên tuổi của một giọng ca. Báo Tri Thức kể rằng năm một nghìn chín trăm sáu mươi lăm, ca sĩ Phương Dung đoạt huy chương vàng với bài Tạ Từ Trong Đêm của Trần Thiện Thanh. Bà được trao ở hai hạng mục: ca sĩ trình bày xuất sắc, và nữ ca sĩ được yêu thích nhất.

Tạ từ, nghĩa là chào nhau lúc chia tay. Mà lại trong đêm. Nghe cái tên đã thấy có một khoảng tối, một ngọn đèn, hai người đứng lặng. Giai điệu chậm, buồn mà không ướt át. Lời ca nói về chia xa bằng sự tôn trọng nhau, không trách móc. Mình nghĩ đó là cái duyên của nhạc tình Trần Thiện Thanh: buồn thì buồn, nhưng vẫn giữ được sự tử tế.

Rồi đến Hoa Trinh Nữ, cũng do Phương Dung hát. Bài này khó. Khó đến mức theo báo Tri Thức, có thời người ta gọi nó là bài hát tử thần của bà. Phương Dung kể với báo rằng ngày trước, anh Trần Thiện Thanh cũng khó khăn, kỹ lưỡng với bà lắm. Và bà nói chính sự khắt khe ấy đã giúp bà hát thành công những ca khúc của ông.

Chi tiết ấy cho mình thấy một Trần Thiện Thanh khác. Không chỉ là người viết nhạc dễ nghe. Mà là người làm nghề rất kỹ, từng chữ, từng hơi. Bởi vậy về sau, khi đi chấm thi, Phương Dung cũng đòi thí sinh phải hát đúng từng chữ trong bản gốc. Cái kỹ của người thầy, truyền sang người trò, rồi sang lớp trẻ sau nữa.

Hoa trinh nữ là loài hoa nhỏ, hễ chạm vào là khép lá lại. Phương Dung kể đó là loài hoa bà thích nhất. Một bài hát lấy tên một loài hoa e lệ như thế, nghe đã biết người viết có một tâm hồn rất mềm.

Chiếc áo bà ba và một nhà thơ

Trong những bài hát của Trần Thiện Thanh, có một bài mà nhiều người miền Tây coi như của chính quê mình. Đó là Chiếc Áo Bà Ba.

Áo bà ba là chiếc áo giản dị của người phụ nữ Nam Bộ, cổ tròn, xẻ tà ngắn, mặc đi chợ, đi ruộng, đi chùa đều được. Viết về chiếc áo ấy là viết về cái duyên của cô gái quê, viết về sông nước, về những buổi chiều trên bến đò.

Nghe bài hát, mình thấy rõ hơi dân ca miền Nam. Giai điệu mộc, nhịp nhàng, có chút lả lơi rất duyên. Báo Sài Gòn Giải Phóng khi viết về một album làm mới nhạc ông, cũng nhắc Chiếc Áo Bà Ba như một bài mang đậm chất dân ca Nam Bộ. Một người con Phan Thiết, mà viết về áo bà ba miền Tây tự nhiên như người trong nhà. Mình nghĩ, đó là vì ông lắng nghe rất kỹ.

Rồi có một bài rất khác. Bài Hàn Mặc Tử. Hàn Mặc Tử là một nhà thơ lớn của Việt Nam, sống ở Quy Nhơn, mất rất trẻ vì bệnh nặng, để lại những bài thơ đẹp mà đau. Trần Thiện Thanh viết một ca khúc kể về cuộc đời ấy. Bài hát kể lại cuộc đời ấy chậm rãi, từng đoạn một.

Báo Tri Thức kể lại đêm nhạc năm hai nghìn không trăm mười sáu dành để tưởng nhớ ông. Phương Dung hát Hàn Mặc Tử với một sự trân trọng rất rõ, và bài hát làm khán giả xúc động vì số phận buồn của nhà thơ.

Mình thấy ở đây có một sợi dây nhỏ. Hàn Mặc Tử cũng từng có những năm sống ở Phan Thiết, quê của người nhạc sĩ. Một người con Phan Thiết hát về một nhà thơ từng đi qua phố biển của mình. Nghe bài hát, mình thấy sự thương cảm ấy rất thật.

Ngoài ra còn những bài tình ca nhẹ nhàng khác. Bảy Ngày Đợi Mong. Gặp Nhau Làm Ngơ. Tình Đầu Tình Cuối. Nghe tên bài thôi đã thấy toàn chuyện của tuổi đôi mươi: chờ đợi, ngượng ngùng, giận hờn, rồi thương. Ông viết những chuyện ấy bằng câu hát ngắn, vần nhịp gọn, ai nghe một hai lần cũng có thể hát theo.

Những cái tên khác

Trần Thiện Thanh không chỉ có một nghệ danh. Ông còn ký nhạc bằng vài bút danh khác. Trong đó có một cái tên rất lạ: Thanh Trân Trần Thị.

Theo các trang tư liệu về ông, Thanh Trân là tên người yêu đầu đời của ông, quen nhau từ thời đi học. Cô mất sớm. Sau đó, ông viết một số bài và ký bằng chính tên cô, đảo lại thành Thanh Trân Trần Thị. Trong số ấy có Chuyện Hẹn Hò và Phút Giao Mùa.

Mình kể chuyện này rất khẽ, vì nó là nỗi đau riêng. Nhưng mình nghĩ nó nói được nhiều điều về con người ông. Có những người giữ kỷ niệm bằng một tấm hình. Ông giữ bằng cách để tên người mình thương nằm lại trên những bản nhạc. Mỗi lần ai đó mở tờ nhạc ra hát, cái tên ấy lại được nhắc.

Chuyện Hẹn Hò, nghe tên thì vui, mà nghe nhạc lại thấy có gì đó chênh vênh. Như một buổi hẹn mà người ta cứ lỡ hoài. Phút Giao Mùa thì nói về cái khoảnh khắc trời chuyển mùa, cái lúc mà mọi thứ chưa hẳn là cũ, chưa hẳn là mới. Hai bài hát nhỏ, nhưng là hai nốt lặng rất sâu trong nhạc ông.

Ông còn đóng phim, và thường đóng cặp với ca sĩ Thanh Lan. Một khuôn mặt hiền, một giọng hát trầm ấm, khán giả thời ấy nhớ ông vừa qua sân khấu, vừa qua màn ảnh. Nhưng dù ở đâu, người ta vẫn nhận ra cái chất riêng: giản dị, chân thành, không phô trương.

Ngày ngắn lại

Những năm sau, có một quãng ông ít xuất hiện trên sân khấu, nhưng vẫn viết. Năm một nghìn chín trăm chín mươi ba, ông sang Mỹ để đoàn tụ với gia đình. Ở đó ông kết hôn với ca sĩ Mỹ Lan, và sống những năm cuối đời ở miền Nam bang California.

Ngày mười ba tháng năm năm hai nghìn không trăm lẻ năm, Trần Thiện Thanh qua đời tại nhà riêng ở thành phố Westminster, bang California, vì bệnh ung thư phổi. Khi ấy ông chưa tròn sáu mươi ba tuổi.

Cậu bé năm xưa thấy ngày dài quá, vì phải đợi đêm xuống mới được hát. Còn người đàn ông về sau, có lẽ lại thấy ngày ngắn quá, vì còn bao nhiêu điều muốn hát mà không kịp. Một đời người, nhìn lại, hóa ra chỉ dài bằng một ngày.

Nhạc ông thì vẫn ở lại. Năm hai nghìn không trăm mười sáu, một đêm nhạc ở trong nước lấy tên một bài hát của ông làm chủ đề, mười bảy ca khúc được hát lại theo nhiều cách mới. Năm hai nghìn không trăm mười chín, ca sĩ Đức Tuấn phát hành một album toàn nhạc Trần Thiện Thanh, phối lại bằng soul, jazz, và cả dàn dây. Anh nói với báo chí rằng mình mong người trẻ được biết đến nhạc ông.

Mình nghĩ cái còn lại từ Trần Thiện Thanh cho người nghe hôm nay, là sự nhẹ nhàng. Ông viết về chia tay mà không làm ai đau thêm. Viết về chiếc áo quê mà không làm nó cũ đi. Viết về một nhà thơ bất hạnh bằng sự kính trọng. Và giữ một mối tình đầu bằng cách đặt tên người ấy lên trang nhạc.

Lần tới, nếu có một tối nào bạn thấy thèm hát, mà nhà còn đông người, thử nhớ đến cậu bé Phan Thiết năm nào. Cậu đã đợi. Và tiếng hát của cậu, cuối cùng, cũng đến được với rất nhiều người.

Tình Ca. Ở đây có bình an.