Tình Ca kể chuyện · Bài học từ những người vĩ đại

Harland Sanders - Không phải chuyện bỏ cuộc, chỉ là làm gì tiếp theo

Năm một nghìn chín trăm năm mươi sáu, ở thị trấn nhỏ Corbin thuộc bang Kentucky nước Mỹ, một quán ăn ven đường bị đem ra bán đấu giá. Chủ quán là một ông già sáu mươi lăm tuổi. Một con đường cao tốc mới mở đã đi vòng qua chỗ khác, xe cộ không còn ghé qua. Quán bán được bảy mươi lăm nghìn đô la. Về sau ông viết, đại ý: chỉ một năm rưỡi trước, tôi đã có thể bán nó được một trăm sáu mươi bốn nghìn.

Ở cái tuổi người ta về nhà nghỉ ngơi, ông chỉ còn chút tiền dành dụm và tấm chi phiếu trợ cấp tuổi già một trăm lẻ năm đô la mỗi tháng. Vậy mà ông lại lên chiếc xe cũ, lái đi khắp nước Mỹ, mang theo công thức gà rán của mình.

Ông là Harland Sanders, người Mỹ, ông lão râu trắng mặc com lê trắng mà mình vẫn thấy trên biển hiệu các cửa hàng gà rán Kentucky. Chuyện của ông bị thêu dệt nhiều lắm. Hôm nay mình muốn kể bạn nghe chuyện thật, vì chuyện thật còn đáng nghe hơn chuyện bịa.

Chào bạn,

Ông sinh ngày chín tháng chín năm một nghìn tám trăm chín mươi, gần làng Henryville, bang Indiana. Cha ông mất khi ông mới khoảng năm tuổi. Mẹ phải đi làm thuê ở một xưởng đóng hộp cà chua, để lại cậu bé ở nhà trông em và nấu ăn. Người ta kể rằng mới bảy tuổi, cậu đã nướng bánh mì, nấu rau khá thạo. Cái bếp đến với ông không phải vì đam mê, mà vì nhà nghèo, vì phải lo cho hai đứa em.

Ông nghỉ học sớm, đi làm thuê cho các trang trại. Mười sáu tuổi, ông khai tăng tuổi để đi lính, phục vụ mấy tháng rồi về. Rồi ông trải qua đủ thứ nghề: soát vé xe điện, đốt lò xe lửa, bán bảo hiểm, chạy phà trên sông, làm đèn, bán lốp xe. Ông còn tự học luật qua thư và đi cãi ở những tòa nhỏ, cho đến khi một trận ẩu đả ngay trong phòng xử chấm dứt luôn nghề luật của ông.

Mình kể những chuyện này không phải để chê ông. Mà để thấy ông là một người rất bình thường, nóng tính, vấp ngã nhiều lần, mất việc nhiều lần, như biết bao người cha, người chú của tụi mình.

Năm một nghìn chín trăm ba mươi, khi ông khoảng bốn mươi tuổi, một hãng dầu cho ông thuê không mất tiền một trạm xăng ở Bắc Corbin, đổi lại ông chia cho họ một phần doanh thu. Ông kê một cái bàn, nấu cơm cho cánh tài xế xe tải ghé đổ xăng. Món giăm bông, món bít tết bán chạy, ông mở luôn một quán ăn bên kia đường. Ông có một câu nói rất dễ thương, đại ý: tôi cho cánh tài xế xe tải và các triệu phú ngồi ăn chung một bàn.

Năm một nghìn chín trăm ba mươi lăm, ông thống đốc bang Kentucky phong cho ông danh hiệu danh dự đại tá Kentucky. Đó chỉ là một danh hiệu khen tặng, không phải cấp bậc nhà binh. Năm một nghìn chín trăm ba mươi chín, một trận hỏa hoạn thiêu rụi cả quán ăn lẫn nhà nghỉ của ông. Ông xây lại. Đến tháng bảy năm một nghìn chín trăm bốn mươi, khi đã năm mươi tuổi, ông mới hoàn chỉnh công thức gà chiên bằng nồi áp suất với mười một loại thảo mộc và gia vị.

Năm một nghìn chín trăm năm mươi hai, khi sáu mươi hai tuổi, ông đến thăm một người bạn tên là Pete Harman, chủ một quán ăn lớn ở thành phố Salt Lake, bang Utah. Ông xin vào bếp nấu một bữa gà cho vợ chồng bạn. Họ thích mê. Hai bên bắt tay thỏa thuận, cứ mỗi con gà bán ra thì trả ông vài xu. Ông viết lại, đại ý: tôi để cho anh ấy cả bang Utah. Chính người thợ vẽ biển hiệu của quán Harman đã nghĩ ra cái tên gà rán Kentucky.

Rồi đến năm sáu mươi lăm tuổi, cái quán ở Corbin bị con đường mới bỏ quên, như mình kể lúc đầu. Có câu ông viết mà mình thích nhất trong cả câu chuyện này. Đại ý là: nhưng với tôi, đó không phải là chuyện bỏ cuộc. Nó chỉ là bài toán, giờ làm gì tiếp theo.

Và ông làm tiếp. Ông lái xe đi khắp nơi, nhiều đêm ngủ luôn trong xe. Đến nhà hàng nào, ông cũng xin vào bếp chiên gà cho chủ và nhân viên ăn thử. Nếu họ thích, ông đề nghị mỗi con gà bán được thì trả ông khoảng bốn xu. Rất nhiều người lắc đầu. Có tài liệu ghi rằng những năm đầu, ông chỉ ký được vài nhà hàng.

Chỗ này mình phải nói thật với bạn. Trên mạng hay kể ông bị từ chối đúng một nghìn không trăm linh chín lần, còn có bài ghi hơn ba nghìn lần. Mình tìm đọc thì không thấy con số ấy trong tự truyện của ông hay những cuốn tiểu sử đáng tin. Cũng không đúng là ông khởi nghiệp bằng hai bàn tay trắng ở tuổi sáu mươi lăm, vì ông đã nấu ăn, làm quán hơn hai mươi năm rồi. Cái thật là ông bị từ chối rất nhiều, và ông vẫn gõ cửa tiếp.

Đến năm một nghìn chín trăm sáu mươi tư, đã có hơn sáu trăm nơi bán gà theo công thức của ông ở Mỹ và Canada. Năm đó, ở tuổi bảy mươi ba, ông bán công ty cho một nhóm nhà đầu tư với giá hai triệu đô la, rồi ở lại làm gương mặt đại diện, có lương. Ông vẫn nóng tính như xưa. Ông từng chê thẳng nước sốt của chính công ty mang hình mình, chê đến mức bị kiện.

Những năm cuối đời, ông sống ở Canada và lập một quỹ từ thiện, đến nay vẫn góp tiền cho các bệnh viện nhi. Ông mất ngày mười sáu tháng mười hai năm một nghìn chín trăm tám mươi, thọ chín mươi tuổi, và được an táng trong bộ com lê trắng quen thuộc. Khi ấy, gà rán mang tên ông đã có mặt ở bốn mươi tám quốc gia.

Bạn ơi, mình không kể chuyện này để rủ bạn đi làm giàu ở tuổi sáu mươi. Mình kể vì câu hỏi của ông: giờ làm gì tiếp theo.

Ở tuổi tụi mình, cánh cửa nào rồi cũng có lúc đóng lại. Người thì về hưu, người thì mất việc, người thì con cái đi xa, có người nhận một tờ giấy khám bệnh không vui. Câu hỏi dễ đến nhất là tại sao lại là mình. Câu hỏi đó không sai, nhưng nó giữ mình đứng yên. Còn câu hỏi giờ làm gì tiếp theo, thì nó đưa mình bước thêm một bước.

Và để ý, ông không bắt đầu lại bằng một thứ xa lạ. Ông bắt đầu lại bằng đúng cái nghề ông đã làm cả đời, cái bếp ông đứng từ năm bảy tuổi. Bạn cũng vậy. Một món kho của mẹ, đôi tay may vá, cái nghề sửa xe, những câu chuyện ngày xưa. Những thứ mình tưởng là cũ, có khi chính là thứ quý nhất mình còn để trao đi, cho con cháu, cho hàng xóm, cho một người cần.

Còn bị từ chối thì sao? Thì cũng như ông, mình gõ cửa nhà khác. Một lời từ chối không phải là một bản án về giá trị của mình. Nó chỉ là một cánh cửa chưa đúng.

Lần tới đi ngang qua tấm biển có hình ông lão râu trắng, bạn thử nhớ đến người đàn ông sáu mươi lăm tuổi ngủ trong xe, sáng ra lại cười, xin vào bếp chiên gà cho người lạ. Không phải chuyện bỏ cuộc. Chỉ là làm gì tiếp theo.

Tình Ca. Ở đây có bình an.