Tình Ca kể chuyện · Bài học từ những người vĩ đại

Jane Goodall - Kiên nhẫn ngồi yên, rồi thế giới sẽ đến gần mình

Một buổi chiều ở miền quê nước Anh, cả nhà hốt hoảng đi tìm một bé gái bốn tuổi. Người ta tìm khắp nơi, đến mức phải báo cảnh sát. Gần tối, cô bé chạy về, mắt sáng rỡ. Thì ra suốt gần bốn tiếng đồng hồ, cô đã nấp dưới đống rơm trong một góc chuồng gà, ngồi im thật im, chỉ để xem con gà mái đẻ trứng ra sao.

Bạn thử nghĩ, nếu là mình, mình sẽ làm gì? Chắc là mắng cho một trận. Nhưng người mẹ ấy thì không. Bà thấy đôi mắt con đang sáng lên. Bà ngồi xuống, và nghe con kể hết câu chuyện con gà đẻ trứng.

Cô bé ấy là Jane Goodall, nhà nghiên cứu loài tinh tinh người Anh, người đã làm thay đổi cách cả thế giới nhìn về loài vật. Bà mất vào tháng mười năm hai nghìn không trăm hai mươi lăm, thọ chín mươi mốt tuổi. Hôm nay mình muốn kể bạn nghe về bà, và về một đức tính tưởng nhỏ mà lớn, đó là kiên nhẫn ngồi yên.

Chào bạn,

Jane sinh ngày ba tháng tư năm một nghìn chín trăm ba mươi tư, ở thành phố Luân Đôn. Hồi bé, cha tặng bà một con tinh tinh nhồi bông tên là Jubilee. Con thú bông ấy theo bà suốt cả đời. Bà mê đọc sách về thú hoang, mê chuyện chàng Tarzan sống giữa rừng, và mơ một ngày được sang châu Phi sống cùng muông thú.

Một cô gái nhà không khá giả, không học đại học, mà mơ chuyện châu Phi, thì người ta dễ cười lắm. Nhưng mẹ bà, bà Vanne, không cười. Bà dặn con một câu mà Jane nhớ suốt đời, đại ý là: Jane à, nếu con thật sự muốn điều đó, con sẽ phải làm việc thật cật lực.

Và Jane làm thật. Bà đi làm thư ký, rồi làm hầu bàn ở một quán ăn, dành dụm từng đồng. Năm một nghìn chín trăm năm mươi bảy, khi hai mươi ba tuổi, bà nhận lời một người bạn học sang chơi trang trại gia đình ở Kenya. Ở đó bà gặp ông Louis Leakey, một nhà nghiên cứu nổi tiếng về nguồn gốc loài người.

Ông Leakey đang tìm một người chịu đi quan sát loài tinh tinh ngoài tự nhiên. Ông không cần một người nhiều bằng cấp. Ông tin rằng một đầu óc chưa bị lý thuyết đóng khung sẽ nhìn ra điều mới. Ông thấy ở Jane một người kiên nhẫn, kỹ lưỡng, có thể ngồi xem và học, chịu được những ngày dài một mình.

Tháng bảy năm một nghìn chín trăm sáu mươi, Jane đến bờ hồ Tanganyika, vùng đất nay là vườn quốc gia Gombe ở Tanzania. Những người quản lý vùng ấy không cho một cô gái trẻ cắm trại một mình giữa rừng. Thế là mẹ bà xung phong đi cùng. Hai mẹ con dựng một cái lều cũ, có mấy cái đĩa, cái ly bằng thiếc, và một người nấu bếp tên là Dominic.

Rồi những tháng khó khăn bắt đầu. Cứ nghe tiếng chân bà là bầy tinh tinh bỏ chạy. Suốt khoảng hai tháng, cái bà thấy nhiều nhất qua chiếc ống nhòm cũ chỉ là tấm lưng của một con tinh tinh đang chạy xa. Trong cuốn sách đầu tiên của mình, bà viết, đại ý: càng nghĩ đến việc mình đã tự đặt ra, tôi càng thấy nản lòng.

Nản, nhưng không bỏ. Ngày nào bà cũng lên đồi, ngồi đó, lặng lẽ, giữ khoảng cách, không đuổi theo. Bà không ép bầy tinh tinh phải tin mình. Bà chỉ để thời gian làm việc của nó.

Rồi một ngày, một con tinh tinh đực to lớn tự đi vào khu lều, trèo lên cây cọ ăn quả. Về sau nó lấy trộm một quả chuối, rồi một hôm nhận quả chuối từ chính tay bà. Nó có chòm râu trắng dưới cằm, nên bà đặt tên là David Greybeard, tức là David Râu Xám. Chính nó đã cho cả bầy thấy người phụ nữ này không đáng sợ như chúng tưởng.

Tháng mười năm ấy, bà ngồi xem David Râu Xám tuốt lá một cành cây nhỏ, chọc vào tổ mối, rồi rút ra những con mối bám đầy để ăn. Trước đó người ta tin rằng chỉ con người mới biết làm công cụ. Ông Leakey viết cho bà một câu nổi tiếng, đại ý: giờ đây chúng ta phải định nghĩa lại con người, định nghĩa lại công cụ, hoặc phải chấp nhận tinh tinh là con người.

Phát hiện ấy đến từ đâu? Không phải từ máy móc đắt tiền. Nó đến từ những tháng ngày ngồi yên. Sau đó, ông Leakey khuyên bà theo học tiến sĩ ở trường Đại học Cambridge bên Anh. Bà là một trong số rất ít người được nhận học tiến sĩ ở đó mà không có bằng đại học, và bà tốt nghiệp năm một nghìn chín trăm sáu mươi sáu.

Đến những năm tám mươi, bà nhận ra rừng đang mất dần, số tinh tinh ngày càng ít đi. Người phụ nữ từng thích ngồi một mình giữa rừng ấy quyết định rời khu rừng mình yêu, đi khắp thế giới để nói chuyện với mọi người. Bà lập một viện nghiên cứu mang tên mình, rồi năm một nghìn chín trăm chín mươi mốt mở chương trình Rễ và Chồi, bắt đầu chỉ với mười hai học sinh. Nay chương trình có mặt ở hàng chục quốc gia.

Có một điều làm mình rất nể. Ngay cả khi đã ngoài tám mươi, ngoài chín mươi, bà vẫn đi đến khoảng ba trăm ngày mỗi năm. Bà mất ngày một tháng mười năm hai nghìn không trăm hai mươi lăm, ra đi êm đềm trong giấc ngủ ở Los Angeles, giữa một chuyến đi nói chuyện ở nước Mỹ. Bà hay nói một câu giản dị, đại ý là: mỗi người đều có một vai trò, mỗi người đều tạo nên một sự khác biệt.

Bạn ơi, nghe chuyện bà, mình nghĩ đến mấy điều rất gần với tụi mình.

Điều thứ nhất là kiên nhẫn ngồi yên. Ở tuổi tụi mình, nhiều thứ không thể giục được. Vết thương lành chậm hơn, giấc ngủ đến muộn hơn. Có khi một đứa con, một đứa cháu cũng xa mình như bầy tinh tinh năm xưa, cứ thấy mình là tránh. Đuổi theo thì chúng càng chạy. Còn ngồi gần, lặng lẽ, ngày này qua ngày khác, có khi một hôm chúng tự đến, nhận lấy quả chuối từ tay mình.

Điều thứ hai, là học cách của bà Vanne. Khi đứa cháu chạy về, quần áo lấm lem, mắt sáng lên vì một điều gì đó mà mình thấy vớ vẩn, thì mình thử đừng mắng vội. Ngồi xuống, nghe cháu kể hết câu chuyện con gà đẻ trứng của nó. Biết đâu chính lúc ấy, mình đang nuôi một ước mơ lớn.

Và điều thứ ba, là đừng nghĩ mình già rồi thì không còn làm được gì. Bà Jane đi khắp thế giới đến tận năm chín mươi mốt tuổi. Mình không cần đi xa như thế. Một chậu cây ngoài hiên, một lời hỏi thăm người hàng xóm, một câu chuyện kể cho cháu nghe, cũng là một sự khác biệt mình để lại mỗi ngày.

Tối nay, nếu có chút thời gian, bạn thử ngồi yên vài phút ngoài hiên. Không làm gì cả, chỉ nhìn và nghe. Biết đâu thế giới quanh mình cũng đang chờ mình đủ kiên nhẫn để đến gần.

Tình Ca. Ở đây có bình an.