Tình Ca kể chuyện · Bài học từ những người vĩ đại

Tôn Thất Tùng - Nhìn cho kỹ từng điều nhỏ, rồi kiên nhẫn đi đến cùng

Hà Nội, cuối những năm một nghìn chín trăm ba mươi. Trong phòng mổ tử thi của bệnh viện Phủ Doãn, một chàng sinh viên y khoa đang cúi xuống một lá gan. Lá gan ấy có hàng chục con giun chui vào tận các đường mật bên trong. Ông thầy người Pháp nhìn qua, bảo đây là một trường hợp hiếm. Còn chàng trai thì không bỏ qua được. Anh muốn biết cho bằng được, bên trong lá gan con người, mạch máu và đường mật chạy như thế nào.

Chàng trai ấy về sau được giới phẫu thuật khắp thế giới biết tên. Ông là giáo sư, bác sĩ Tôn Thất Tùng, người có một phương pháp mổ gan được gọi theo tên mình. Hôm nay mình muốn kể bạn nghe về ông, không phải để ca ngợi một thiên tài, mà để nói về một đức tính rất bình thường, ai cũng có thể có. Đó là chịu khó nhìn cho kỹ, rồi kiên nhẫn đi đến cùng.

Chào bạn,

Ông sinh ngày mười tháng năm năm một nghìn chín trăm mười hai, ở Thanh Hóa, nơi cha ông đang làm quan đầu tỉnh. Gia đình ông thuộc dòng họ hoàng tộc nhà Nguyễn, tuổi thơ ông gắn với đất Huế. Con nhà quyền quý như vậy, con đường dễ nhất là đi học để ra làm quan. Mẹ ông cũng mong thế. Nhưng về sau ông kể lại, đại ý là mẹ muốn cho ông đi học để làm quan, mà ông thì chán ngấy cảnh quan lại ở Huế.

Chàng trai rời Huế ra Hà Nội học tiếp, rồi vào trường Y khoa Đông Dương năm một nghìn chín trăm ba mươi lăm. Ông muốn một nghề tự do, sống bằng bàn tay và cái đầu của chính mình.

Hồi đó, sinh viên người Việt muốn làm bác sĩ nội trú ở bệnh viện thì không được dự thi. Ông không chịu. Ông đến gặp ông giám đốc, nói thẳng rằng các ông có nhiệm vụ phải tổ chức cho tôi thi nội trú, và năm nào ông cũng sẽ lại đến hỏi. Năm một nghìn chín trăm ba mươi tám, kỳ thi được mở, và ông là người duy nhất trúng tuyển. Sự kiên trì của ông không ồn ào, mà lì và bền, như nước chảy đá mòn.

Rồi đến cái lá gan có giun ấy. Từ năm một nghìn chín trăm ba mươi lăm đến năm một nghìn chín trăm ba mươi chín, ông phẫu tích hơn hai trăm lá gan của người đã mất. Dụng cụ chính chỉ là một chiếc nạo nhỏ. Ông nạo nhẹ từng chút mô gan, để lộ ra từng mạch máu, từng đường mật, rồi vẽ lại cẩn thận. Hai trăm lá gan, tức là hai trăm lần cúi xuống, hai trăm lần ghi chép, hai trăm lần so sánh để tìm ra cái chung.

Ông viết lại một câu nghe giản dị mà tự hào: tôi đã phẫu tích tất cả các đường mật trong gan, một điều mà chưa ai làm được. Dần dần ông thuộc lá gan đến mức có thể phơi bày toàn bộ mạch máu của nó chỉ trong khoảng mười lăm phút. Ông có một câu nói ngắn mà người ta hay nhắc lại mãi: quan sát là cơ bản của khoa học.

Năm một nghìn chín trăm ba mươi chín, ông bảo vệ luận án về các mạch máu trong gan và được trao huy chương. Cũng quãng thời gian ấy, ông cùng thầy mình là giáo sư Meyer May, một bác sĩ phẫu thuật người Pháp, cắt một phần gan theo đúng những đường mạch máu ông đã vẽ ra. Báo cáo được gửi sang Viện Hàn lâm Phẫu thuật ở Paris. Nhưng theo nhiều tài liệu kể lại, nó đã không được đón nhận.

Rồi đất nước bước vào những năm tháng loạn lạc kéo dài. Ông vẫn làm thầy thuốc, vẫn mổ, vẫn dạy học ở những nơi thiếu thốn, còn công trình về lá gan đành cất lại một góc. Một lần cất là hơn hai mươi năm. Giáo sư Đỗ Kim Sơn kể rằng suốt chừng ấy năm, ông vẫn đau đáu về công trình nghiên cứu của mình từ thời trẻ.

Năm một nghìn chín trăm năm mươi tư, ông về Hà Nội, làm giám đốc bệnh viện mà ngày nay mình quen gọi là bệnh viện Việt Đức, đồng thời phụ trách bộ môn Ngoại của trường Đại học Y. Năm một nghìn chín trăm năm mươi tám, ông thực hiện ca mổ tim đầu tiên ở Việt Nam. Nhưng trong lòng ông, lá gan vẫn là một món nợ chưa trả xong.

Ngày bảy tháng một năm một nghìn chín trăm sáu mươi mốt, ông mổ cho một người bệnh bị ung thư gan. Ông cắt thùy gan phải chỉ trong khoảng sáu phút. Những cách mổ quen dùng thời ấy có khi mất ba, bốn tiếng đồng hồ. Bí quyết nằm ở chính hai trăm lá gan năm xưa. Vì thuộc lòng đường đi của mạch máu, ông tìm và thắt chúng ngay từ bên trong gan, trước khi cắt. Máu chảy rất ít, nên người ta gọi là mổ gan khô.

Ông công bố cách làm này trên tạp chí Lancet, một tạp chí y khoa lâu đời của nước Anh. Ban đầu có hoài nghi, nhưng chẳng bao lâu, hơn một trăm bác sĩ phẫu thuật ở Úc, ở Mỹ đã viết thư về Hà Nội để hỏi han, học hỏi. Một nữ giáo sư người Mỹ sau khi đứng xem ông mổ đã khen, đại ý: anh thật là một nghệ sĩ về mổ xẻ. Thế giới gọi đó là phương pháp Tôn Thất Tùng.

Có một chi tiết mình thấy thật đẹp. Năm một nghìn chín trăm bảy mươi bảy, chính Viện Hàn lâm Phẫu thuật Paris, nơi gần bốn mươi năm trước từng nhận bản báo cáo đầu tiên của ông, đã trao cho ông huy chương Lannelongue. Đời người có những thứ đến muộn. Nhưng đến muộn không có nghĩa là kém giá trị.

Nếu hỏi mình điều gì lớn nhất ông để lại, mình nghĩ đó là con người. Ông dạy nhiều thế hệ bác sĩ, chỉ bảo ngay bên bàn mổ, để lại hơn một trăm hai mươi công trình khoa học. Vậy mà ông lại nói những người thầy tốt nhất của mình là các cô y tá và chính những người bệnh ở bệnh viện Phủ Doãn. Một giáo sư lừng danh mà nhận mình học từ người y tá, người bệnh, cái khiêm tốn ấy làm mình nể phục.

Ông mất ngày bảy tháng năm năm một nghìn chín trăm tám mươi hai ở Hà Nội, chỉ ba ngày trước sinh nhật thứ bảy mươi. Ngày mười tháng năm năm hai nghìn không trăm hai mươi hai, tròn một trăm mười năm ngày sinh của ông, trang tìm kiếm Google ở Việt Nam đặt hình ông lên trang chủ.

Bạn ơi, đời ông có mấy điều rất gần với tụi mình, những người đã đi qua nửa đời người.

Điều thứ nhất là chịu khó nhìn cho kỹ. Ông có hai trăm lá gan, còn mình thì có mỗi ngày đang sống. Một cơn đau cứ quay lại, một giấc ngủ chập chờn, một bữa cơm cha mẹ ăn ít hơn mọi khi, một ánh mắt đứa con có điều gì muốn nói. Những thứ nhỏ ấy dễ bị bỏ qua lắm. Nhìn cho kỹ một chút, hỏi thêm một câu, nhiều khi là cứu được cả một chuyện lớn.

Điều thứ hai là đừng vội bỏ điều mình tin là đúng. Ông phải chờ hơn hai mươi năm mới quay lại được với lá gan của mình. Ai trong tụi mình cũng có một việc dang dở. Có người muốn học lại cây đàn, có người muốn làm hòa với một người anh em đã lâu không nói chuyện. Tuổi này không phải là quá muộn. Cái gì mình còn đau đáu, nghĩa là nó vẫn còn chờ mình.

Và một điều nhỏ nữa, là học từ những người quanh mình. Một giáo sư mà còn coi người y tá là thầy, thì mình cũng có thể học từ đứa cháu chỉ cho mình cách dùng điện thoại, từ bà hàng xóm biết trồng rau, từ người bạn già hay kể chuyện.

Lần tới nếu bạn đi ngang một con đường mang tên Tôn Thất Tùng, bạn thử nhớ đến chàng sinh viên năm xưa cúi xuống lá gan, kiên nhẫn từng chút một. Đời không cần mình vội. Đời chỉ cần mình nhìn cho kỹ, và đi cho tới.

Tình Ca. Ở đây có bình an.