Tình Ca kể chuyện · Bài học từ những người vĩ đại

Leo Tolstoy - Lúc quan trọng nhất là bây giờ, người quan trọng nhất là người trước mặt

Ở nước Nga, trong một khu rừng già, bên mép một khe núi nhỏ, có một nấm mộ phủ cỏ xanh. Không bia đá, không thánh giá, không một dòng chữ. Người nằm dưới đó là một trong những nhà văn lớn nhất thế giới. Ông chọn chỗ này từ lâu, vì nó gắn với một trò chơi thuở nhỏ. Người anh cả của ông từng kể rằng ở mép khe núi này có chôn một cây que nhỏ màu xanh. Trên que ấy viết một điều bí mật. Ai tìm ra được, thì loài người sẽ không còn ai chết, không còn bệnh tật, và mọi người sẽ thương nhau như anh em.

Chào bạn,

Nhà văn ấy là Lev Tolstoy, người Nga, người viết bộ tiểu thuyết Chiến tranh và hòa bình, và cuốn Anna Karenina mà nhiều thế hệ người Việt mình đã đọc. Hôm nay mình không kể về những cuốn sách dày. Mình muốn kể về một con người cả đời đi tìm cái que xanh ấy, tức là đi tìm cách sống tốt, và về một truyện ngắn rất ngắn của ông mà mình nghĩ ai cũng nên nghe một lần.

Tolstoy sinh ngày chín tháng Chín năm một nghìn tám trăm hai mươi tám, ở điền trang Yasnaya Polyana, cách thủ đô Moskva không xa. Nhà ông là dòng dõi quý tộc, giàu có. Nhưng ông mồ côi mẹ năm hai tuổi, mồ côi cha năm chín tuổi.

Hồi nhỏ, người anh cả tên Nikolai bày cho các em một trò chơi gọi là anh em nhà kiến. Mấy đứa trẻ chui vào dưới mấy cái ghế bành phủ khăn, ngồi sát vào nhau như đàn kiến trong tổ, rồi mơ về một ngày mọi người trên đời đều thương nhau. Cái que xanh và trò chơi ấy, Tolstoy nhớ suốt đời.

Lớn lên, ông vào đại học ở thành phố Kazan, học luật và ngôn ngữ phương Đông. Thầy giáo nhận xét cậu sinh viên này vừa không chịu học, vừa không học được. Ông bỏ ngang. Năm mười chín tuổi, ông về nhận điền trang. Thời trai trẻ, ông cũng sống phóng túng, có khi thua bạc rất nặng. Nghĩa là ông không phải sinh ra đã là thánh nhân.

Năm một nghìn tám trăm năm mươi chín, ông mở một trường học ngay trong điền trang cho con em nông dân. Ông tự đến lớp kể chuyện cho bọn trẻ nghe. Học xong, học trò lại ra đồng làm cùng gia đình ông. Ở thời ấy, một bá tước đi dạy chữ cho con nhà nông là chuyện hiếm.

Năm ba mươi bốn tuổi, ông cưới bà Sofia. Hai vợ chồng có mười ba người con, tám người lớn lên được. Bà Sofia vừa lo cả một nhà đông đúc, vừa ngồi chép tay bản thảo Chiến tranh và hòa bình của chồng, chép đi chép lại nhiều lần, từ đầu đến cuối. Những cuốn sách lớn của Tolstoy, có một phần là công của bà.

Năm một nghìn tám trăm sáu mươi chín, Chiến tranh và hòa bình hoàn thành. Gần mười năm sau là Anna Karenina. Ông nổi tiếng khắp thế giới, giàu có, gia đình đông vui. Vậy mà đúng lúc ấy, ông rơi vào một cơn khủng hoảng. Ông tự hỏi: sống để làm gì, khi rồi ai cũng chết?

Ông viết lại những ngày đó trong một cuốn sách mỏng tên là Lời thú nhận. Câu trả lời ông tìm thấy rất giản dị: sống tử tế, sống gần với người lao động. Ông viết, đại ý, rằng ông đã từ bỏ lối sống của giai cấp mình. Ông bỏ thuốc lá, bỏ rượu, rồi bỏ cả ăn thịt. Sáng nào ông cũng dậy sớm, tập thể dục, đi dạo trong vườn rồi mới ngồi viết. Mùa gặt, ông ra đồng làm cùng nông dân.

Những năm mất mùa đói kém ở nước Nga, ông đi tổ chức cứu đói cho dân nghèo. Rồi ông từ bỏ bản quyền nhiều tác phẩm của mình, cùng tiền bạc, tài sản riêng. Ông muốn đem ruộng đất chia cho nông dân, nhưng vợ con phản đối, và cuối cùng ông để tài sản lại cho gia đình.

Trong những năm ấy, ông viết nhiều truyện ngắn cho người bình dân đọc. Có một truyện tên là Ba câu hỏi. Mình kể bạn nghe nhé. Có một ông vua nghĩ rằng, nếu biết được ba điều thì mình sẽ không bao giờ thất bại. Một là, lúc nào là lúc tốt nhất để làm một việc. Hai là, ai là người quan trọng nhất cần lắng nghe. Ba là, việc gì là việc quan trọng nhất. Các học giả trả lời mỗi người một kiểu, chẳng ai giống ai.

Vua bèn cải trang thành người thường, đi tìm một ẩn sĩ sống trong rừng. Ông lão đang cuốc đất làm luống hoa, thở hổn hển. Vua hỏi, ông lão không đáp, cứ cuốc. Thấy ông lão mệt, vua cầm lấy cuốc làm thay. Đến chiều, có một người đàn ông bị thương nặng ở bụng chạy ra từ trong rừng. Vua băng bó cho anh ta, chăm suốt đêm trong căn chòi nhỏ.

Sáng hôm sau, người kia tỉnh lại và thú thật. Anh ta là kẻ thù của vua, đã nấp trong rừng định hại vua, nhưng bị lính phát hiện và đánh bị thương. Vậy mà chính vua lại cứu mạng anh. Anh xin vua tha thứ, và hứa sẽ trung thành suốt đời. Hai người làm hòa với nhau.

Lúc ấy ông ẩn sĩ mới trả lời. Đại ý thế này: thời gian quan trọng nhất là bây giờ, vì chỉ có lúc này là mình làm chủ được. Người quan trọng nhất là người đang ở trước mặt mình. Và việc quan trọng nhất là làm điều tốt cho người ấy. Nếu hôm qua vua không ở lại cuốc đất giúp ông lão, nếu không băng bó cho người lạ kia, thì mọi chuyện đã khác.

Những năm cuối đời, trong nhà ông có nhiều chuyện không yên. Một đêm cuối tháng Mười năm một nghìn chín trăm mười, ông cụ tám mươi hai tuổi lặng lẽ rời nhà ra đi lúc nửa đêm. Trên chuyến tàu, ông bị viêm phổi, phải dừng lại ở một nhà ga nhỏ tên Astapovo. Ông mất ở đó ngày hai mươi tháng Mười Một. Theo ý ông, người ta chôn ông trong một cỗ quan tài gỗ mộc, không nghi lễ, ở đúng chỗ cái que xanh năm xưa.

Mình nghĩ, chính ông cũng là con người, cũng có lúc không giữ được bình yên trong nhà mình. Có lẽ vì vậy mà ba câu hỏi của ông càng thật. Biết thì dễ, sống được mới khó.

Bây giờ mình nghĩ tới chúng ta. Người lớn tuổi hay sống ở hai nơi: hoặc tiếc chuyện ngày xưa, hoặc lo chuyện ngày mai. Lo con cái làm ăn, lo bệnh tật, lo cả chuyện hậu sự. Tolstoy nhắc mình rằng lúc quan trọng nhất là bây giờ. Bữa cơm này, buổi sáng này, cuộc nói chuyện này.

Còn người quan trọng nhất là người trước mặt. Có khi là người bạn đời đã cùng mình đi bốn năm chục năm, mà lâu rồi mình không hỏi han cho tử tế. Có khi là đứa cháu đang kéo áo đòi kể chuyện. Có khi là người hàng xóm từng giận nhau. Mình cứ mải nghĩ tới người ở xa, mà quên người đang ngồi ngay đây.

Và việc quan trọng nhất, chẳng phải điều gì to tát. Rót cho người ấy ly nước, lắng nghe họ nói hết câu, nói một lời làm hòa. Như ông vua cầm lấy cái cuốc, như ông băng bó cho người lạ. Làm điều tốt cho người trước mặt, ngay bây giờ.

Cái que xanh của anh em nhà Tolstoy, có lẽ chẳng ai tìm thấy. Nhưng mình nghĩ điều bí mật viết trên đó không xa đâu. Nó nằm trong ba câu trả lời của ông lão cuốc đất kia.

Tình Ca. Ở đây có bình an.