Tình Ca kể chuyện · Bài học từ những người vĩ đại

Konosuke Matsushita - Nghèo, ít học, ốm yếu cũng có thể thành vốn quý

Năm một nghìn chín trăm linh bốn, ở một ga xe lửa nhỏ miền Wakayama, nước Nhật, có một bà mẹ tiễn đứa con trai chín tuổi lên tàu. Cậu bé phải nghỉ học khi chưa xong bậc tiểu học, một mình đi lên thành phố Osaka để làm chân học việc trong một tiệm bán lò than. Mẹ đứng dưới sân ga dặn dò. Con thì ngồi trên toa, rồi cả một chặng tàu dài, lạ lẫm và cô đơn. Từ hôm đó, tuổi thơ của cậu khép lại.

Chào bạn,

Cậu bé ấy tên là Konosuke Matsushita. Về sau, cậu trở thành người sáng lập hãng đồ điện mà ngày nay nhà mình ai cũng từng dùng ít nhất một món, mang tên Panasonic, ngày xưa ở Việt Nam mình quen gọi là hàng National. Người Nhật gọi ông là vị thần của nghề quản lý. Nhưng hôm nay mình không kể chuyện làm giàu. Mình muốn kể chuyện một người đã đem những cái thiếu của đời mình biến thành vốn quý.

Ông sinh ngày hai mươi bảy tháng Mười Một năm một nghìn tám trăm chín mươi tư, ở một làng quê thuộc Wakayama. Nhà ông vốn khá giả, cha là một điền chủ nhỏ có tiếng trong làng. Nhưng khi ông lên bốn, người cha đầu cơ giá gạo thất bại, mất cả nhà cửa lẫn ruộng đất. Cả nhà dắt nhau ra thành phố sống trong một căn nhà nhỏ.

Rồi bệnh tật kéo đến. Chỉ trong mấy năm, ông mất liền ba anh chị. Người cha lên Osaka làm thuê kiếm sống. Cậu út Konosuke chín tuổi thì phải đi học việc để đỡ đần gia đình. Năm mười một tuổi, ông mất cha. Năm mười tám tuổi, ông mất mẹ. Gần như cả gia đình ông lần lượt ra đi vì bệnh.

Ở Osaka, sau tiệm lò than, cậu bé sang học việc ở một tiệm xe đạp, ở đó chừng năm năm. Cậu học cách sửa xe cũ, học cả cách tự làm ra từng món phụ tùng mới. Những bài học buôn bán đầu tiên của đời ông là ở cái tiệm nhỏ ấy, chứ không phải trong trường lớp nào.

Năm mười lăm tuổi, ông tin rằng điện rồi sẽ đi vào từng căn nhà. Ông xin vào Công ty Điện lực Osaka, làm thợ phụ đi đấu dây điện trong nhà. Ông siêng năng đến mức chỉ một năm sau đã lên thợ chính, người trẻ nhất công ty ở vị trí đó. Năm hai mươi hai tuổi, ông được lên làm kiểm tra viên, cũng trẻ nhất.

Năm hai mươi tuổi, ông cưới bà Mumeno, một cô gái mười chín tuổi. Ông đi học thêm một trường buổi tối, nhưng rồi bỏ dở. Và có một điều theo ông suốt đời: sức khỏe yếu. Từ trẻ, ông đã nhiều lần phải nằm liệt giường rất lâu.

Năm hai mươi hai tuổi, ông xin nghỉ việc để tự làm. Ông thiết kế một cái đui đèn và đem đi bán. Thất bại. Chẳng ai mua. Nhưng ông không bỏ cuộc. Bên ông có vợ, và cậu em vợ mới mười lăm tuổi. Đến mùa xuân năm một nghìn chín trăm mười tám, họ thuê một căn nhà nhỏ ở Osaka, lấy tầng dưới làm xưởng. Đó là ngày khai sinh của công ty.

Lần này, ông làm ra một cái phích cắm điện cải tiến và một cái ổ cắm hai đầu. Hàng tốt mà giá rẻ, bán chạy. Người làm công đầu tiên là một chị hàng xóm đang mang bầu. Họ của chị có nghĩa là thịnh vượng, và ông vui vẻ coi đó là điềm lành. Chỉ bốn năm sau, xưởng nhỏ đã chật, ông phải xây nhà xưởng mới. Ông chỉ cho nhân viên mới cả những bí quyết làm hàng, dù người trong nghề cảnh báo rằng người ta sẽ học lén rồi ra làm riêng. Ông nói, đại ý: khi mình tin một người và trao niềm tin cho họ, họ sẽ không phụ mình.

Có một chuyện mình rất thích. Ông làm ra một chiếc đèn xe đạp chạy bằng pin. Các tiệm xe đạp không tin, vì đèn pin thời ấy rất mau hết. Ông bèn để đèn ở từng tiệm, bật sáng sẵn, mời chủ tiệm cứ nhìn. Đèn sáng liên tục mấy chục tiếng đồng hồ. Thế là người ta tin, và đơn hàng kéo về. Ông không cãi lý. Ông để món hàng tự nói.

Năm một nghìn chín trăm ba mươi hai, ông gọi nhân viên lại và nói về một hình ảnh giản dị. Bên đường có vòi nước máy. Một người qua đường khát, mở vòi uống, chẳng ai trách, vì nước nhiều và rẻ. Ông nói sứ mệnh của người làm hàng là làm ra những món đồ có ích cho đời sống, nhiều và rẻ như nước máy, để xóa nghèo và đem hạnh phúc đến cho mọi nhà. Người ta gọi đó là triết lý nước máy của ông.

Vì sức yếu, ông không thể tự mình làm hết mọi việc. Nên ông chia công ty thành nhiều bộ phận, giao cho người khác quản lý từng phần, và tin họ. Ông cũng hay nhắc rằng làm ăn trước hết là nuôi dạy con người, rồi mới làm ra sản phẩm.

Ông sống đến chín mươi tư tuổi, mất ngày hai mươi bảy tháng Tư năm một nghìn chín trăm tám mươi chín, vì viêm phổi, trong chính bệnh viện mà ông đã lập. Một cậu bé ốm yếu, mất gần hết người thân, chưa học hết tiểu học, lại sống thọ hơn hầu hết mọi người cùng thời.

Có một nhà tu hành người Nhật, bạn của ông, kể rằng có lần ông nói, đại ý: tôi thành công là vì tôi nghèo, ít học và ốm yếu. Nghe thì lạ, nhưng ngẫm kỹ thì thấy đúng. Vì nghèo nên ông phải siêng năng từ nhỏ. Vì ít học nên ông chịu khó hỏi han, lắng nghe mọi người. Vì ốm yếu nên ông phải biết tin người, giao việc, và giữ gìn sức mình.

Bây giờ mình nghĩ tới chúng ta. Ở tuổi này, nhiều người hay tủi thân vì những cái thiếu của mình. Ngày xưa nhà nghèo không được học hành tới nơi tới chốn. Bây giờ thì huyết áp, tiểu đường, đau khớp. Con cháu giỏi giang, nói chuyện máy móc mình không theo kịp. Rất dễ để mình thấy mình kém cỏi.

Ông Matsushita nhắc mình nhìn khác. Ít học thì mình khiêm tốn, mình hỏi con cháu chỉ cho, và như vậy lại gần con cháu hơn. Sức yếu thì mình học cách nhờ người, tin người, không ôm đồm. Đã từng nghèo thì mình biết quý từng đồng, từng bát cơm, và biết thương người khó hơn mình.

Còn bài học về niềm tin, mình nghĩ nó hợp nhất với chuyện trong nhà. Tin con cái thì giao cho chúng việc, đừng việc gì cũng nắm chặt. Tin thì đừng soi mói. Phần lớn người ta, khi được tin, sẽ cố gắng để không phụ lòng mình.

Lần tới, khi bạn cắm một cái phích điện, hay bật một ngọn đèn trong nhà, thử nhớ tới cậu bé chín tuổi trên sân ga năm ấy. Cái thiếu của đời mình chưa chắc đã là gánh nặng. Biết đâu nó lại là chỗ để mình lớn lên.

Tình Ca. Ở đây có bình an.