Tình Ca kể chuyện · Bài học từ những người vĩ đại

Albert Schweitzer - Biết quý từng sự sống nhỏ bé quanh mình

Một buổi chiều, trên một con sông lớn giữa rừng châu Phi, có một chiếc sà lan nhỏ chở hàng đang chầm chậm đi ngược dòng. Trên boong có một người đàn ông ngoài bốn mươi, đã ngồi suốt mấy ngày liền, lặng lẽ suy nghĩ. Ông đang tìm một điều mà ông nói là chưa thấy trong cuốn sách triết học nào: một nền móng thật đơn giản cho cái thiện. Hai ngày trôi qua. Đến chiều tối ngày thứ ba, lúc mặt trời đang lặn, chiếc sà lan len qua giữa một đàn hà mã đang đằm mình dưới nước. Và ngay lúc ấy, theo lời chính ông kể lại, có mấy chữ hiện ra trong đầu, không hề tìm, không hề đoán trước: tôn kính sự sống.

Chào bạn,

Người đàn ông ngồi trên sà lan hôm đó là Albert Schweitzer, một bác sĩ, một nhà triết học, và cũng là một nghệ sĩ đàn organ nổi tiếng châu Âu. Còn con sông ấy là sông Ogooué, chảy qua vùng đất mà nay là nước Gabon, ở miền tây châu Phi. Hôm nay mình muốn kể bạn nghe về ông, và về ba chữ giản dị mà ông mang theo suốt nửa đời sau.

Albert Schweitzer sinh ngày mười bốn tháng Giêng năm một nghìn tám trăm bảy mươi lăm, ở thị trấn Kaysersberg thuộc vùng Alsace. Vùng đất này nằm giữa Pháp và Đức, lúc ông sinh ra thuộc về Đức, bây giờ thuộc về Pháp. Cha ông là một mục sư ở làng.

Từ nhỏ, cậu đã có một tấm lòng hơi lạ với những sinh vật bé mọn. Ông kể rằng mỗi tối, sau khi cùng mẹ cầu nguyện xong, cậu còn lén thêm một lời của riêng mình, xin cho mọi loài sống đều được bình yên. Có lần, một cậu bạn rủ đi bắn chim bằng ná cao su. Albert không muốn, nhưng vẫn đi theo. Đúng lúc bạn kia giương ná, chuông nhà thờ vang lên. Cậu như bừng tỉnh, vội xua cho đàn chim bay đi rồi chạy về nhà. Ông nhớ cái khoảnh khắc ấy suốt đời.

Lớn lên, Albert học rất giỏi. Ông vào đại học ở Strasbourg, lấy bằng tiến sĩ triết học, rồi tiến sĩ thần học. Ông chơi đàn organ hay đến mức đi biểu diễn khắp nơi, và viết một cuốn sách về nhạc sĩ Bach, nhà soạn nhạc người Đức, mà giới âm nhạc thời đó rất trọng.

Nhưng năm hai mươi mốt tuổi, chàng trai ấy tự hứa với lòng một điều. Ông cho mình được sống cho học hành và âm nhạc đến năm ba mươi tuổi. Từ sau đó, ông sẽ dành đời mình để trực tiếp phục vụ con người. Ông thấy mình đã nhận quá nhiều may mắn, nên phải trả lại cho đời một cách thật cụ thể.

Năm một nghìn chín trăm linh năm, đúng năm ba mươi tuổi, ông giữ lời. Ông đọc được một bài viết kêu gọi người sang giúp vùng Gabon, nơi thiếu thầy thuốc trầm trọng. Thế là vị tiến sĩ, vị giảng viên đại học ấy ghi danh học lại từ đầu, làm sinh viên y khoa. Bạn bè, người thân nhiều người can ngăn, có người cho là ông dại. Ông vẫn đi học, vẫn giảng dạy, vẫn đánh đàn kiếm tiền, suốt sáu bảy năm trời.

Người cùng ông đi con đường ấy là bà Hélène Bresslau. Bà cũng học thành điều dưỡng để có thể làm việc cạnh chồng. Năm một nghìn chín trăm mười ba, hai vợ chồng đến Lambaréné, một trạm nhỏ bên bờ sông Ogooué. Phòng khám đầu tiên của họ là một cái chuồng gà cũ được dọn lại. Bệnh nhân kéo đến ngày một đông, mắc sốt rét, bệnh phong, bệnh ngủ, kiết lỵ, đủ thứ bệnh của vùng nhiệt đới.

Ngày làm thầy thuốc, đêm ông vẫn trăn trở với câu hỏi của người học triết. Thế giới đầy những đổ vỡ, vậy rốt cuộc điều gì là tốt, điều gì là xấu? Phải đến buổi chiều trên sà lan, giữa đàn hà mã, ông mới tìm được câu trả lời. Ông viết, đại ý: tôi là sự sống muốn được sống, ở giữa muôn sự sống khác cũng muốn được sống.

Câu ấy nghe đơn giản, mà càng nghĩ càng thấm. Mình muốn sống, muốn khỏe, muốn được thương. Con chim ngoài vườn cũng vậy. Cái cây trước ngõ cũng vậy. Người hàng xóm khó tính cũng vậy. Theo ông, điều thiện là giữ gìn, nâng đỡ, làm cho sự sống được lớn lên. Còn làm hại, làm hư, làm cản trở sự sống là điều ác. Ông nói, đạo đức chẳng qua chính là sự tôn kính đối với sự sống.

Điều mình quý ở ông là ông không nói chuyện ấy theo kiểu thánh nhân. Ông thừa nhận chính mình, một người thầy thuốc, ngày nào cũng giết hàng triệu con vi trùng để cứu người. Sống trên đời thì không tránh được có lúc làm tổn hại sự sống khác. Nhưng ông muốn mình luôn biết điều đó, luôn cân nhắc, và không bao giờ làm hại một cách vô tâm.

Để giữ bệnh viện sống được, ông lại trở về châu Âu, đi khắp nơi đánh đàn organ và diễn thuyết để quyên tiền. Những ngón tay từng chơi nhạc trong các nhà thờ lớn giờ đánh đàn để mua thuốc, mua băng gạc cho những người bệnh ở tận rừng sâu. Năm một nghìn chín trăm hai mươi tư, ông trở lại Lambaréné, dựng một bệnh viện mới rộng hơn, sau đó có thêm một làng cho người bệnh phong.

Năm một nghìn chín trăm năm mươi hai, ông được trao giải Nobel Hòa bình. Số tiền thưởng ấy, ông dùng để xây thêm chỗ ở cho người bệnh phong. Ông mất ngày bốn tháng Chín năm một nghìn chín trăm sáu mươi lăm, ngay tại Lambaréné, thọ chín mươi tuổi, và được chôn cạnh người vợ đã cùng ông đi suốt chặng đường.

Cũng nói cho công bằng, về sau có nhà báo phê bình cách ông điều hành bệnh viện là gia trưởng, nặng cái nhìn của người châu Âu thời ấy. Ông không phải thánh. Ông là một con người có giới hạn, nhưng đã chọn dùng nửa đời sau để chữa bệnh cho người xa lạ.

Bây giờ mình nghĩ tới chuyện của mình, của bạn. Chúng ta không ai phải bỏ nhà đi sang rừng châu Phi. Nhưng ba chữ tôn kính sự sống thì làm được ngay trong căn nhà nhỏ. Đó là khi thấy đàn kiến bò ngang bếp, mình lấy chổi quét nhẹ ra ngoài thay vì xịt thuốc. Là chậu cây ngoài hiên, nhớ tưới một gáo nước. Là con mèo già trong nhà, cho nó một chỗ nằm ấm. Những việc nhỏ ấy giữ cho lòng mình mềm lại.

Và tôn kính sự sống cũng là cách mình đối xử với con người. Là nói một lời nhẹ nhàng với cô bán rau, với anh chạy xe ôm, với người giúp việc trong nhà. Là kiên nhẫn với đứa cháu nhỏ đang tập nói, với người bạn đời đã bắt đầu chậm chạp, hay quên. Ai cũng là một sự sống đang muốn được sống, muốn được thương, như mình vậy.

Còn một sự sống nữa mà người lớn tuổi hay quên tôn kính, đó là chính thân thể mình. Cái lưng mỏi, cái đầu gối đau, trái tim đã đập suốt sáu bảy mươi năm không nghỉ. Nó cũng là sự sống muốn được sống. Ăn uống điều độ, đi bộ mỗi sáng, ngủ cho đủ, đi khám khi cần, đó cũng là một cách kính trọng món quà mình đang được giữ.

Ông bắt đầu con đường mới năm ba mươi tuổi. Nhưng bài học của ông thì không có tuổi. Sáu mươi hay tám mươi, mình vẫn có thể bắt đầu tử tế hơn với sự sống quanh mình, từ một việc thật nhỏ.

Lần tới, nếu bạn ngồi bên hiên nhà lúc chiều xuống, nhìn một con chim đậu trên dây điện, hay một cánh bướm chao qua giàn hoa, thử nhớ tới buổi chiều trên sông Ogooué năm ấy. Mình là sự sống muốn được sống, giữa muôn sự sống cũng muốn được sống. Chỉ cần nhớ vậy thôi, lòng mình sẽ dịu đi rất nhiều.

Tình Ca. Ở đây có bình an.